Worden we overspoeld door des­in­for­ma­tie? 'Klopt niet'

Wat is desinformatie eigenlijk?

Eerst even terug naar de basis. Want wanneer is iets nou echt desinformatie? Presentator Hans van der Steeg bespreekt het met hoogleraar Filosofie Jeroen de Ridder in Dit is de dag (EO). De Ridder maakt een belangrijk onderscheid. "Er wordt vaak een verschil gemaakt tussen misinformatie en desinformatie. Misinformatie is onware of misleidende informatie. Desinformatie is opzettelijk onware of misleidende informatie." Bij desinformatie gaat het dus om de bedoeling erachter. "Dus bij desinformatie gaat het echt om opzet", zegt hij.

Worden we daadwerkelijk overspoeld met desinformatie?

Er wordt vaak gezegd dat we overspoeld worden met nepnieuws. Met Donald Trump en de coronacrisis, lijkt desinformatie hét grote probleem van deze tijd. Dit was een tijd waarin er bewust veel nepnieuws werd verspreid. Maar is desinformatie wel echt zo'n groot probleem? Volgens De Ridder is dat niet het geval. Uit onderzoek blijkt dat desinformatie maar een klein deel is van alle informatie online. "De hoeveelheid desinformatie als percentage van de totale hoeveelheid informatie die op internet circuleert is best wel heel klein", zegt De Ridder. Ook de verspreiding is beperkt: "Die zit in kleine aantallen accounts op sociale media en ook het aantal mensen dat erop klikt, is relatief klein."

Het idee dat we massaal worden overspoeld, klopt volgens hem dus niet. "Dat beeld van: we worden met z’n allen overspoeld door vloedgolven van desinformatie en daardoor gaan we gekke dingen denken en doen klopt eigenlijk niet."

Waarom denken we dan dat we overspoeld worden met desinformatie?

Desinformatie is lastig te herkennen, erkent De Ridder meteen. "Het onderscheid tussen desinformatie en eenzijdige of politiek gekleurde informatie is best wel heel moeilijk te maken."

Jeroen de Ridder

Hoogleraar Filosofie

"Diep van binnen zijn we allemaal een klein beetje Trump."

Daar komt nog iets bij: onze eigen overtuigingen. "We zijn allemaal geneigd om informatie die niet lekker aansluit bij wat wij denken af te wijzen." En dan ligt het woord 'desinformatie' al snel op tafel. De Ridder zegt het met een knipoog: "Diep van binnen zijn we allemaal een klein beetje Trump."

Het negatieve gevolg van desinformatie: wantrouwen

Volgens De Ridder zit het gevaar vooral in het groeiende wantrouwen. "Als je gaat denken dat er overal desinformatie zit, dan word je veel te wantrouwig. Ook naar de betrouwbare bronnen."

Dat kan grote gevolgen hebben. "Dan ga je denken: misschien hebben die NPO of die wetenschappers ook wel een verborgen agenda." En dat is problematisch, zegt hij, want voor veel onderwerpen zijn we afhankelijk van experts. "Als je al die bronnen gaat wantrouwen, hebben we wel een probleem."

Word je snel beïnvloed door desinformatie?

Een andere zorg is dat desinformatie mensen massaal zou beïnvloeden. Maar ook dat valt volgens onderzoek mee. "De effecten blijken, voor zover dat gemeten kon worden, heel beperkt te zijn", zegt De Ridder.

Mensen veranderen niet zomaar van standpunt. "Het is niet zo dat als jij al jarenlang op D66 stemt, dat je dan door Geert Wilders op sociale media te zien opeens PVV gaat stemmen." Dat geldt voor veel onderwerpen. "Mensen veranderen dus niet zo snel."

Is desinformatie dan helemaal niet gevaarlijk?

Toch maakt De Ridder zich wel degelijk zorgen, maar dan vooral over grootschalige campagnes. "Waar ik me wel zorgen om maak, zijn die veel grootschaligere, langdurige campagnes van desinformatie of propaganda."

Hij verwijst naar Rusland en China, die volgens hem vele media opkopen in Afrika en Latijns-Amerika. "Als je mensen kunt opsluiten in zo’n ecosysteem van bronnen, en dat langdurig doet, dan gaan mensen er natuurlijk op den duur wel in geloven."

In Nederland is er volgens De Ridder geen reden tot paniek. Een beetje oplettendheid is goed, maar doorschieten is gevaarlijk. Te veel angst voor desinformatie kan leiden tot precies datgene wat verspreiders ervan willen: verwarring en wantrouwen.

Meer weten?:Luister Dit is de Dag (EO)

Luister jij liever via een ander kanaal? Klik hier om het gesprek af te spelen op jouw favoriete podcast-app.

Dit maakten we ook:Lees meer DIT-artikelen

• Hoe herken je nepnieuws tussen alle berichten over Israël en Gaza?

  Hoe herken je nepnieuws tussen alle berichten over Israël en Gaza?

• Artsen slaan alarm over desinformatie: 'Patiënten twijfelen steeds vaker aan doktersadvies'

  Artsen slaan alarm over desinformatie: 'Patiënten twijfelen steeds vaker aan doktersadvies'