Zijn we te streng voor mensen met schulden? 'Ik voel me een mislukkeling'
Leestijd: 7 minDoor Lydia Kruin-Fris
Leestijd: 7 minDoor Lydia Kruin-Fris
"Als vader voel ik me wel een beetje een mislukkeling. Want je wil je zoon zo goed mogelijk laten leven. Maar door de problemen die ik zelf veroorzaakt heb, kan ik dat niet voor hem doen. En dat doet pijn."
"Om als volwassene tegen een vreemde te zeggen: 'Ik heb hulp nodig op het gebied van financiën', is gewoon raar. Dat vond ik heel moeilijk en dat maakt dat je die stap steeds uitstelt en denkt: ik kan het wel. Maar als je merkt dat het niet lukt, komt die schaamte."
Mensen met grote schulden komen in de schuldhulpverlening terecht. Maar is er wel sprake van hulp, of is het vooral straf? Hoe streng moeten we zijn voor mensen in de schulden? "Om als volwassene tegen een vreemde te zeggen: 'Ik heb hulp nodig op het gebied van financiën', voelt raar."
Schulden kunnen iedereen raken en ze hebben vaak grote invloed op het dagelijks leven. Toch blijft het onderwerp soms onzichtbaar, omdat niet alle schulden in registraties staan en het tijd kost voordat schulden als 'problematisch' worden herkend.
Het aantal huishoudens in Nederland dat geregistreerde problematische schulden heeft, was op 1 januari 2024 8,9 procent van de huishoudens, meldt het Centraal Bureau voor de Statistiek. Daarbij moet gemeld worden dat niet alle schulden in de registraties van het CBS staan.
Schulden komen in vrijwel alle groepen van de samenleving voor, al is de kans groter bij bepaalde groepen. Zo zijn jongeren en jongvolwassenen volgens het Nibud-onderzoek (Nationaal Instituut voor Budgetvoorlichting) een risicogroep. Uit het onderzoek uit 2022 blijkt dat 1 op de 5 jongeren van achttien tot 26 jaar te maken heeft met ernstige betalingsproblemen. Een andere groep bestaat uit gezinnen met kinderen. In 2024 had ongeveer 13 procent van de huishoudens met kinderen een geregistreerde problematische schuld.
De registraties van het CBS laten zien dat 'problematische schulden' vaak gaan over verschillende soorten achterstanden tegelijk, zoals belastingaanslagen, BKR-achterstanden (het niet voldoen aan een betalingsverplichting bij een lening of abonnement), zorgpremie, verkeersboetes en studieschuld.
Er kunnen allerlei redenen zijn om in de schulden te raken. Vaak speelt een grote verandering in het leven hierbij een rol. Het Sociaal en Cultureel Planbureau noemt bijvoorbeeld dat een scheiding, ziekte of verlies van werk het inkomen kunnen verlagen en extra kosten kunnen veroorzaken waardoor schulden kunnen ontstaan.
Schulden kunnen ook ontstaan doordat er langdurig een laag inkomen is dat structureel onvoldoende is om de noodzakelijke vaste lasten van te kunnen betalen. Het ontbreken van spaargeld kan ook leiden tot een schuld als er een onverwachte rekening komt, bijvoorbeeld voor een nieuwe wasmachine als de oude stuk is, en er geen buffer is.
Andere oorzaken voor schulden kunnen in gedrag en keuzes worden gevonden. Denk aan impuls- en online aankopen door verleiding van reclames en het gemak van achterafbetaaldiensten als Klarna die lokken met: 'Koop nu, betaal later'. Of denk aan de impact van verslavingen, zoals een shopverslaving of gokverslaving, waardoor mensen gemakkelijk in de schulden kunnen raken.
Het 'systeem' maakt het ook lastig om met een schone lei terug te komen. Als schulden immers snel oplopen door boetes, verhogingen en incassokosten, wordt het lastiger van de schuld af te komen.
Net als 285.000 andere Nederlanders staat Sebastiaan onder bewind. Zijn geld wordt beheerd door een instantie en zijn schulden - in totaal maar liefst 80.000 euro - worden zo langzaam afgelost. Hij moet rondkomen van een paar tientjes per week.
De problemen van Sebastiaan vinden hun oorsprong in het feit dat hij als negentienjarige militair werd uitgezonden naar voormalig Joegoslavië. In een VN-missie in 1993 moest hij verdere escalaties van de burgeroorlog zien te voorkomen. Nog altijd heeft Sebastiaan nachtmerries van wat hij daar allemaal meemaakte.
Sebastiaan
Heeft schulden en staat onder bewind"Nadat mensen van ons team met een jeep op een antitankmijn waren gereden, ben ik me gaan afsluiten en ben ik gaan gokken om mijn hersenen uit te schakelen en niet aan die gebeurtenissen te hoeven denken."
De gokkast wordt voor Sebastiaan een manier om voor zijn gedachten te vluchten. Op één dag kon hij zo een paar honderd gulden vergokken. Op het dieptepunt, toen Sebastiaan alweer in Nederland was, vergokte hij in een maand tijd 30.000 gulden, dat is ongeveer 13.000 euro.
Sebastiaans zoon, Sander, is het lichtput van zijn leven. Het lastige is alleen dat Sander na de scheiding bij zijn moeder in Duitsland is gaan wonen. En met maar vijftig euro leefgeld per week is het voor Sebastiaan lastig om zijn zoon daar te bezoeken.
Sebastiaan
Heeft schulden en staat onder bewind"Per keer naar Duitsland en terug is dan ongeveer 300 euro, wat ik niet heb. Dus dan is het smeken en bedelen bij de bewindvoerder om extra geld. Ook als Sander hier op vakantie is, moet ik nog steeds rondkomen met 50 euro per week. Maar Sander is veertien en eet als een bootwerker. Dan probeer ik zelf een hapje minder te eten, maar af en toe moet je toch zeggen van: sorry, het is op. Als vader voel ik me wel een beetje een mislukkeling. Want je wil je zoon zo goed mogelijk laten leven. Maar door de problemen die ik zelf veroorzaakt heb, kan ik dat niet voor hem doen. En dat doet pijn."
Lees het hele interview met Sebastiaan op 25 februari 21.00 uur op dit.eo.nl.
Door een zware depressie belandde Shalini een paar jaar geleden thuis. Zonder werk raakte ze in de geldproblemen. Haar schuld liep op tot meer dan 10.000 euro. Ze wilde die wel afbetalen, maar het lukte niet. Nog altijd worstelt ze met haar budget.
Shalini
Heeft schulden"Je wilt onafhankelijk zijn, je wilt je dochter alles kunnen geven. Ik doe mijn best, maar kom maar niet vooruit. En dat is vermoeiend. En om tegen een vreemde te zeggen van: ik heb hulp nodig op het gebied van financiën, als volwassene, is gewoon raar. Dat vond ik heel moeilijk en dat maakt dat je die stap steeds uitstelt en denkt: ik kan het wel, het lukt wel. Maar als je merkt dat het niet lukt, komt die schaamte."
Ook aan haar familie durfde ze lange tijd niet over haar schulden te vertellen. Ze schaamde zich als oudste zus. Het maakte het alleen maar lastiger dat haar moeder financieel administratief medewerker is. Uit angst voor een streng oordeel, zocht ze geen hulp. Maar sinds Shalini een opleiding doet voor sociaal werker en nu anderen in de schuldhulpverlening helpt, gaat het beter.
Shalini
Heeft schulden"Het gaat de goede kant op om het zelf allemaal goed te regelen. Het is niet altijd even makkelijk, maar hopelijk ben ik binnenkort van mijn schulden af. Dat is het doel."
Schulden kunnen leiden tot langdurige stress. Het Sociaal en Cultureel Planbureau beschrijft dat de combinatie van schulden en een laag inkomen stress versterkt, handelingsvrijheid beperkt en het risico op gezondheidsproblemen, sociaal isolement en uitsluiting vergroot.
Stress kan ook het denken en handelen beïnvloeden. Het Nibud wijst erop dat stress door schulden irrationeel gedrag kan versterken, waardoor schulden soms moeilijker op te lossen zijn. Dat verklaart waarom 'alleen advies' soms niet genoeg is en begeleiding nodig is.
Een concreet gevolg is het risico op huurachterstanden en huisuitzetting. Bij sommige mensen is schuldhulp via de rechter nodig.
De hoofdroute voor hulp voor mensen met schulden loopt via de gemeente, waar je terecht kunt voor advies, schuldbemiddeling of schuldsanering. Dat laatste houdt een door de rechtbank uitgesproken traject in van doorgaans achttien maanden voor mensen met onoplosbare schulden. Het doel is een 'schone lei', waarbij na volledige medewerking de resterende schulden worden kwijtgescholden.
In het ideale geval gaat hulp niet alleen over regelingen, maar ook over gedrag, overzicht en volhouden. Naast professionele hulp is er ook vrijwilligershulp, zoals bij SchuldHulpMaatje of Humanitas Thuisadministratie.
Voor sommige mensen met schulden is er beschermingsbewind. Dat is een door de rechter uitgesproken maatregel waarbij een professionele bewindvoerder de financiën van de persoon met schulden beheert om de situatie weer stabiel te maken, schulden af te lossen of te voorkomen. De bewindvoerder neemt dus het beheer over inkomsten en uitgaven over en treft regelingen met schuldeisers en biedt bescherming tegen problematische schulden.
In Dit is de kwestie (EO) gaat Hans van der Steeg verder over dit onderwerp in gesprek. Bekijk de volledige uitzending woensdag 25 februari op NPO2.
Wil jij de aflevering liever streamen? Klik hier om de aflevering te bekijken via NPO Start.
Anneke: ‘Het is toch de omgekeerde wereld, dat ik door de bijstand gestopt ben met werken’
Steeds meer mensen in de wettelijke schuldsanering: 'De stap naar hulp is te groot'
