Is mijn kerk een sekte? 'Een kerk die roept dat dat 'bij ons' niet voorkomt, zit al in de gevarenzone'
Leestijd: 13 minDoor Boudewijn Drechsler
Leestijd: 13 minDoor Boudewijn Drechsler
Bij sektes denken we vaak aan bizarre gemeenschappen met volgzame leden en goddelijke leiders, maar wat blijkt: het hoeft allemaal niet zo extreem te zijn om hetzelfde destructieve effect op iemand te hebben. Het grensgebied tussen sekte en kerk is grijzer dan we denken. Zelfs de meest ‘gewone’ kerken vertonen van tijd tot tijd sektarische trekjes, aldus sekte-expert en counselor Arjan van Dijk.
Kerken zouden zich daar volgens Van Dijk meer bewust van moeten zijn: "Een kerk die roept dat dat 'bij ons' niet voorkomt, zit al in de gevarenzone." Van Dijk is coach en begeleidt mensen die beschadigd zijn door sekten of dwingende gemeenschappen. Als sekte-expert is hij ook verbonden aan het Hulppunt Onder Controle van stichting Fier en de Nationale Politie waar hij adviseert bij zaken waar sprake is van dwingende groepen. Niet bepaald iets waarvan hij plotseling op een dag dacht dat dat wel leuk was om te gaan doen: "Ik kom zelf oorspronkelijk uit een gereformeerde kerk en kwam later bij een evangelische gemeente en een evangelische theologieopleiding terecht, en dat was op z'n zachtst gezegd nogal sektarisch. Ik heb daar afgelopen zomer in Trouw een interview over gegeven."
"Uiteindelijk ben ik pedagogiek gaan studeren en begon ik een praktijk als counselor. Door mijn persoonlijke ervaring kwamen mensen speciaal bij mij met vragen over hun ervaringen op sektarisch gebied." En die eigen ervaring is een groot voordeel bij de begeleiding van mensen die soms zonder het zelf te beseffen meegezogen zijn in een sekte.
"Je kunt het eigenlijk vergelijken met een ongezonde relatie. Zoals iemand die onder invloed komt van een gewelddadige partner. Dat begint met een charmeoffensief: grote beloftes en grote cadeaus. En dan heel snel het aandringen op exclusiviteit: ‘wij gaan toch helemaal voor elkaar?’. Gevolgd door isolatie: dat het beter is afstand te nemen van familie en vrienden." Die fasen ziet Van Dijk ook terug bij mensen die met sektes of dwingende gemeenschappen te maken hebben. "In het begin is het allemaal rozengeur en maneschijn. Een liefdevolle gemeenschap van mensen die elkaar steunen. En dan komt de dringende boodschap dat je er wel helemaal voor moet gaan. En dat je eigen familie jou bij de Heer vandaan houdt. Dat ze ‘slechte omgang’ zijn, zo wordt dat dan genoemd."
Dat een sekte doelbewust op macht of geld uit is, is niet altijd het geval volgens Van Dijk. "Sommige gemeenschappen zijn ooit met de beste bedoelingen begonnen, maar steeds extremer geworden. Binnen bestaande kerkelijke kringen kom je vooral dat type tegen. Waar een groep mensen zo op elkaar gericht raakt, dat bepaalde dingen normaal worden die niet normaal zijn."
Arjan van Dijk
Counselor en sekte-expert"Het antwoord op de vraag of een kerk sektarisch wordt, ligt op het grensvlak tussen inspireren en intimideren."
Omdat volgens Van Dijk in principe iedere kerk vatbaar is voor sektarische trekjes, vindt hij het woord sekte eigenlijk niet zo handig. "Niemand denkt bij een sekte aan zijn eigen vertrouwde kerk. Want: 'Wij zijn toch zeker geen sekte?'. Kerken zijn daarom meer geholpen met een andere terminologie. Noem het bijvoorbeeld sektarische of dwingende dynamieken."
Van Dijk noemt enkele voorbeelden waarbij dwingende dynamieken kunnen ontstaan: "Denk aan hiërarchisch en autoritair leiderschap. Denk aan een bepaalde geslotenheid waarbij invloeden van buitenaf - 'de wereld' - worden geweerd als verdorven en slecht. Denk aan de nadruk op volledige toewijding in tijd en geld, 'tienden'. Of wanneer mensen met naam en toenaam berispt worden of openbare schuldbelijdenis moeten doen, bijvoorbeeld bij vreemdgaan of seks voor het huwelijk. Dat noemen wij in ons jargon publieke vernedering, dat is een sektarische dynamiek."
Hoewel het een grijs gebied is tussen sekte en kerk, is er wel degelijk een duidelijke grens te trekken volgens Van Dijk. "Het antwoord op de vraag of een kerk sektarisch of dwingend wordt, ligt op het grensvlak tussen inspireren en intimideren. Een kerk mag jou natuurlijk inspireren en motiveren om iets te doen, om iets te geven of ergens iets van te vinden. Maar als jij dat vervolgens niet wilt en jij anders over bepaalde zaken denkt, dan mag men niet overgaan tot intimideren. En daarmee bedoel ik het hele scala aan opmerkingen zoals: je bent zondig, als je zo denkt ben je geen christen of dan ga je naar de hel. Dat maakt angstig en geeft een gevoel van existentiële dreiging."
Maar het geloof in hemel en hel en het belang van schuldbesef én vergeving van zonden - 'ellende, verlossing en dankbaarheid' - zijn voor veel kerken cruciaal. Als een kerk zich niet meer kan beroepen op bepaalde 'waarheden' dan komt al gauw de zogenoemde 'glijdende schaal' op tafel. Van Dijk: "Natuurlijk, als kerk mag je 'waarheden' verkondigen en vinden dat iets op een bepaalde manier in de Bijbel staat. Als je bij een roeivereniging aankomt met een tennisracket, zullen ze je ook uitleggen dat je daar niet mee kan peddelen. Natuurlijk mag je als predikant of kerk zeggen waarin je gelooft en waar je voor staat. Je lidmaatschap mag daar ook van afhankelijk zijn. Als je wilt tennissen, ben je bij een roeivereniging nu eenmaal niet aan het juiste adres."
Het verschil zit ‘m volgens Van Dijk in de manier waarop een kerk omgaat met andere zienswijzen: "Het gaat erom of je als dominee of kerk ook een zekere zelfreflectie hebt. Zeg je: 'Wij prediken de waarheid en jij moet dat geloven, anders word je uit de kerk gegooid of ga je naar de hel' of zeg je: 'Ik lees de Bijbel op deze manier en hoe ervaar jij deze tekst?' Een dominee die alleen een onbetwistbare waarheid uitserveert, ontneemt kerkleden het recht om zich zelf ergens in te verdiepen en een eigen mening te vormen." Terwijl vragenstellen volgens Van Dijk juist goed is voor een kerkgemeenschap. "Een kerk moet zichzelf blijven uitdagen. Neem het dragen van een hoedje of een rok voor vrouwen in bepaalde kerken. Hoe belangrijk is dat? Om als kerk en kerkganger scherp te blijven is het goed om vragen te blijven stellen bij dingen die vanzelfsprekend lijken."
Arjan van Dijk
Counselor en sekte-expert"We hebben onze mond vol over Jehova’s getuigen: want dat is pas een echte sekte. Maar zij verschillen niet zo veel van andere kerken."
Van Dijk benadrukt daarbij: "Je mag dus echt wel tegen iemand zeggen dat je het gevoel hebt dat hij of zij niet zo goed past bij jouw kerk. Wat is er mis mee als iemand zich uiteindelijk aansluit bij een andere kerk die beter past?" Maar dat gaat dus wel eens mis. Van Dijk: "Het gaat vaak genoeg gepaard met vernedering, uitsluiting en veroordeling. Ik spreek veel mensen die daardoor beschadigd raken."
Hij vertelt uit eigen ervaring: "Bijna 30 jaar geleden zat ik bij een evangelische gemeente en was daar ook assistent voorganger; ik studeerde toen nog theologie. Maar op een gegeven moment uitte ik aan de leiding mijn twijfels over bepaalde zaken. Toen kwam ik erachter dat twijfels daar helemaal niet welkom waren. Het leverde heel veel stress op bij de leiding. Conclusie was dat ze alleen maar tegen mij zeiden: 'Je mag niet twijfelen.’ Uiteindelijk ben ik daar weggegaan en dat leidde ertoe dat mensen uit die kerk op straat hun hoofd omdraaiden en doorliepen als ik ze tegenkwam. Dat is een hele pijnlijke ervaring. Ik hoef echt geen vrienden te blijven, ik hoef geen ‘broeder of zuster’ te zijn, maar het minimale waar ik op terug wil kunnen vallen is respect.”
Hij voegt eraan toe: "We hebben onze mond zo vol over Jehova’s getuigen: want dat is pas een echte sekte. Hoe zij mensen uitsluiten. Dat dacht ik dus ook. Totdat ik cliënten kreeg uit de Jehova’s getuigen en ontdekte dat zij niet zo veel verschillen van veel kerken. Ook binnen 'gewone' kerken worden afvalligen niet meer uitgenodigd op verjaardagen, worden mensen niet meer aangekeken, vallen mensen in één keer buiten de boot waar ze voorheen broeder of zuster werden genoemd. Kerkelijke banden en familiebanden lopen vaak ook nog eens door elkaar heen. De hele familie zit er. Uitgesloten worden uit een groep raakt echt aan een fundamenteel gevoel van veiligheid."
Arjan van Dijk
Counselor en sekte-expert"Als je zegt dat alle mensen geneigd zijn tot slechte dingen, dan moet je als kerkleiding ook de nuance daarbij aanbrengen dat je ook zelf niet perfect bent."
En zo zijn er meer patronen die doorsnee kerkgangers wellicht zullen herkennen maar niet direct als dwingend zullen ervaren of bestempelen. “Mag een kerk bijvoorbeeld naast inspireren om een bepaalde kant uit te denken ook allerlei alarmbellen ophangen bij gedachten die je niet mag hebben en waarover je je schuldig moet voelen? Dat allerlei denkopties en -straatjes in je hoofd daardoor ontoegankelijk worden? Dat kom ik bij veel cliënten tegen. Dat ervaren ze vaak als een interne gevangenis. En dat kan van alles zijn: van gedachten op seksueel gebied, kritische geloofsvragen, twijfel of woede. Dat noemen wij mind control: censuur van binnenuit.” Van Dijk voegt er aan toe: “Ik hoorde laatst iemand zeggen: ‘Je fantasie is ook van God gegeven: het is een beschermingsmechanisme omdat je daarin dingen kan doen die je in werkelijkheid nooit kan doen. Dus dat je bijvoorbeeld iemand op wie je kwaad bent in gedachten een pak slaag geeft.”
Maar dat raakt natuurlijk aan het wijdverspreide theologische gedachtengoed dat de mens uit zichzelf niet tot iets goeds in staat is, maar 'geneigd tot alle kwaad'. Is dat dan ook dwingend of sektarisch? “Dat idee wordt gevaarlijk als je als kerk zegt dat mensen zonder jou, als kerk, gedoemd zijn te mislukken, ze het dan niet redden. Dan maak je kerkleden afhankelijk. Ik vind dat heel gevaarlijk.” Van Dijk legt uit: “Ik denk dat je elkaar in een kerk als volwaardig moet blijven zien. En als je zegt dat alle mensen geneigd zijn tot slechte dingen, dan moet je als kerkleiding ook de nuance kunnen aanbrengen dat je ook zelf niet perfect bent. Dus daarin de waardigheid en de autonomie van elkaar blijven zien.”
Arjan van Dijk
Counselor en sekte-expert"Sektarische dynamieken zijn overigens niet voorbehouden aan kerken of religieuze gemeenschappen."
En zo belandt Van Dijk bij een ander risicopunt. Want als ook het leiden van een kerk geen feilbaar mensenwerk mag zijn, wordt het heel lastig als er misstanden aan het licht komen. “Neem de verhalen van machtsmisbruik en seksueel misbruik binnen de kerk. Hoe een kerk daarmee omgaat, is allesbepalend. Durft een kerk zich kwetsbaar op te stellen en ook naar buiten te treden over misstanden? Of belandt het in de doofpot en wordt er aangedrongen op vergeving onder het mom van 'de mantel der liefde', of omdat het anders ‘de Kerk’ en ‘het Geloof’ schaadt? Ik zie dat slachtoffers van misstanden in de kerk vaak van een koude kermis thuiskomen. Voor een kerk is reputatieschade meestal erger dan het leed van het slachtoffer. Het is blijkbaar minder erg dat er een matroos verdrinkt dan dat er iets met het schip gebeurt.”
Zo noemt Van Dijk hierboven uit de losse pols enkele pijnpunten in de ‘gewone’ kerken die, als je er van een afstandje naar kijkt, toch ook in een 'echte' sekte niet zouden misstaan. Hoewel hij zelf nog geregeld in de kerk te vinden is en daar nog vooral hele mooie dingen ziet gebeuren, is er wel iets dat hij niet meer kan: “Het zingen van ‘De ware kerk des Heren, alleen in hem gegrond'. Dat gezang krijg ik zogezegd mijn strot niet meer uit.”
Voor de nuance geeft hij nog wel een toegift. “Sektarische dynamieken zijn niet voorbehouden aan kerken of religieuze gemeenschappen. Je ziet ze ook in de samenleving en binnen niet-religieuze groepen. Een tijd geleden sprak ik bijvoorbeeld een leerkracht van een basisschool. Hij vertelde dat zijn directeur op een mindfulness- en leiderschapscursus was geweest waarna iedereen ook mindful moest worden. Ze moesten een paar keer per dag stilzitten, er hingen ineens overal mindful teksten op de gang en voordat ze een vergadering hadden moesten ze vijf minuten een mindful moment hebben. Die leerkracht voelde zich daar niet thuis bij en werd vervolgens vermeden in de groep toen hij er niet meer aan mee wilde doen. Dat kan dus ook.”
