Op deze plekken komt parkinson het meeste voor: 'We moeten de kraan dicht­draai­en'

De parkinsonkaart laat zien dat dat de ziekte van Parkinson niet evenredig verspreid is over Nederland, maar in de noordelijke provincies vaker voorkomt. Ook valt op dat er verschillen zijn in de bevolkingssamenstelling: het risico op parkinson is groter onder mannen, hoogopgeleiden en neemt toe met de leeftijd.

Het grootschalige onderzoek is een samenwerking van de Universiteit Utrecht en Radboudumc en richtte zich op het aantal nieuwe parkinsonpatiënten en verspreiding van de ziekte in Nederland tussen 2017 en 2022.

Parkinsonkaart

Een badkuip die steeds voller stroomt

Eerst is onderzocht om hoeveel mensen het gaat, licht onderzoeker Bas Bloem toe aan DIT. "Het gaat om 3.700 diagnoses per jaar. Dat is een verbijsterend getal. Het betekent dat elke dag 10 gezinnen in Nederland die drie rotwoorden horen: 'U hebt parkinson'. Het is één van de akeligste dingen die je kan overkomen."

Wel is het aantal diagnoses in de onderzoeksperiode stabiel gebleven. "Dat is een beetje goed nieuws", zegt Bloem, die het onderzoek uitvoerde met zijn collega-onderzoeker Roel Vermeulen. "Het groeit niet zoals in China, de Verenigde Staten en Afrika."

Bas Bloem

Parkinson-onderzoeker

"Het blijkt dat rokers een lager risico hebben op parkinson dan niet-rokers."

Toch is actie nodig, zegt hij. Hij vergelijkt de situatie met een badkuip en de kraan: "De kraan staat in Nederland met constante snelheid open, tegelijkertijd stijgt het niveau in de badkuip omdat patiënten – gelukkig –  dankzij de goede zorg in Nederland langer leven."

Daardoor groeit het waarschijnlijk naar onbeheersbare aantallen: "Het aantal bestaande gevallen is in ons land in tien jaar tijd met 30% gegroeid. Om de kraan dicht te draaien, moeten we begrijpen aan welke knoppen we moeten draaien."

Mannen en hoogopgeleiden krijgen bijna 2 keer zo vaak parkinson

In het onderzoek valt op dat mannen de ziekte bijna dubbel zo vaak krijgen als vrouwen: 1,8 keer. Hoe dat komt? Dat weten de onderzoekers niet precies. "Een mogelijke verklaring kan zijn, is dat mannen vaker beroepsmatig worden blootgesteld aan giftige stoffen die parkinson veroorzaken. Bijvoorbeeld als boer, metaalbewerker of in de chemische industrie. Ook is het mogelijk dat vrouwen beter beschermd zijn door vrouwelijke geslachtshormonen."

Ook valt op dat mensen met een hogere opleiding vaker parkinson krijgen. Daar kunnen twee verklaringen mogelijk een rol spelen: "Ten eerste kan het zijn dat mensen met een hoger opleidingsniveau gemakkelijker hun weg vinden naar de dokter."

Een andere opmerkelijke verklaring: roken. "Het blijkt dat rokers een lager risico hebben op parkinson dan niet-rokers. Hoogopgeleide mensen roken minder vaak. Maar we hebben dit niet kunnen meenemen in het onderzoek."

Groot verschil tussen Groningen en Friesland

De ziekte blijkt niet willekeurig verspreid te zijn, maar er zijn clusters: plekken waar het vaker voorkomt. Zo vallen de noordelijke provincies erg op. Ook valt het op rond Leiden en Wageningen. Tegelijk komt het in de provincie Zeeland veel minder voor. "Dat kun je niet verklaren met toeval", zegt Bloem.

Dat er clusters zijn, betekent dat de omgeving een belangrijke bijdrage levert aan parkinson, zegt Bloem. "We hebben de kaart binnenstebuiten gekeerd, maar kunnen geen consistent patroon ontdekken. Dat betekent dat er meerdere factoren in de omgeving van invloed zijn."

"Studie na studie laat al 40 jaar consistent zien dat pesticiden gelinkt zijn aan parkinson, dus het onderzoek pleit dat niet vrij."

De onderzoekers tasten in het duister over het grote verschil tussen de noordelijke provincies en Zeeland. "In beide gebieden komt veel akkerbouw voor. Maar het is dus niet één factor. We weten dat ook luchtverontreiniging, zware metalen en oplosmiddelen een risico vormen."

Pesticiden zijn niet het enige verhaal

Al langere tijd wordt gesteld dat er een relatie is parkinson en pesticiden, wat veel wordt gebruikt in de land- en tuinbouw. De kaart laat hier geen 1-op-1 relatie tussen zien. "Als pesticiden de enige oorzaak waren van parkinson, had je dat in deze kaart gezien", zegt Bloem, die benadrukt dat verschillende omgevingsfactoren meespelen.

Toch pleit het onderzoek pesticiden op geen enkele manier vrij, zegt Bloem, die bang is dat de lobby in de land- en tuinbouwindustrie het onderzoek zal aangrijpen om twijfel te zaaien. "Studie na studie laat al 40 jaar vanuit verschillende invalshoeken zien dat pesticiden gelinkt zijn aan parkinson. Het is een onderdeel van de optelsom."

Hij wijst erop dat de kaart een foto is, terwijl de film belangrijk is. "Deze kaart laat het moment zien waarop mensen de diagnose krijgen. Maar jouw risico wordt gedurende wel 30 jaar bepaald, door wat je eet of waar je werkt. Ook je leefstijl telt mee, of je wel of niet rookt. De blootstelling verandert in die 30 jaar, mensen kunnen verhuizen of van beroep veranderen. Ook zijn we bepaalde stoffen niet meer gaan gebruiken, die destijds zeer waarschijnlijk parkinson veroorzaakten."

De kaart is er: en nu?

De kaart is een mooie basis voor verder onderzoek. Zo komt er een grote studie naar het leven van 1500 mensen die de diagnose hebben gekregen. Ook wordt gekeken naar erfelijk risico: "Daarbij gaan we zeker ook kijken waarin de Friezen en Groningen van de mensen in bijvoorbeeld Zeeland van elkaar verschillen."

Ook komt er onderzoek naar omwonenden. Bij nieuwe parkinsondiagnoses wordt gekeken naar het (historisch) gebruik van pesticiden. "De basis is gelegd voor vervolgonderzoek. We moeten nu stevig aan de slag. Ik denk dat we tussen nu en 5 jaar substantieel meer inzichten hebben."

Dit maakten we ook:Lees meer DIT-artikelen over dit onderwerp

• Einde van het bosje bloemen? Duurzaamheid zet traditie onder druk

  Einde van het bosje bloemen? Duurzaamheid zet traditie onder druk

• Zijn pesticiden gevaarlijk voor je gezondheid? 'Alternatieven zijn vaak gevaarlijker'

  Zijn pesticiden gevaarlijk voor je gezondheid? 'Alternatieven zijn vaak gevaarlijker'