Jan zat vast in antroposofische beweging: 'Mijn stiefvader geloofde heilig in kabouters, elfjes en natuurgeesten'
Leestijd: 10 minDoor Esther van Adrichem
Leestijd: 10 minDoor Esther van Adrichem
Kabouters, natuurgeesten en een wereld waarin alles volgens één leer moet. Voor Jan is het geen verhaal, maar zijn jeugd. Pas later beseft hij hoe gesloten die wereld eigenlijk was: Jan zat vast in een antroposofische beweging. In een instelling voor verstandelijk beperkten breekt er iets. 'Ik zag opeens in dat ik in een gevaarlijke situatie zat.'
Als kind leeft Jan in een kleine, afgebakende omgeving. Zijn stiefvader, een overtuigd volgeling van Rudolf Steiner, de grondlegger van de antroposofie, bepaalt grotendeels hoe het gezin leeft. Alles moet volgens zijn leer: "We gingen allemaal naar dezelfde huisarts en dezelfde vrije school. En ik speelde ook alleen maar met kinderen van die school."
Zijn stiefvader gelooft heilig in kabouters, elfjes en natuurgeesten. Op school wordt dat wereldbeeld verder gevoed. "Er waren leraren die kabouters echt zagen wandelen op het schoolplein."
Zelfs zijn eigen vader heeft geen plek in zijn leven: "Tot mijn vijfde heb ik mijn echte vader nooit gezien. Die paste duidelijk niet in het plaatje." Zijn stiefvader is veel nadrukkelijker aanwezig: "Mijn stiefvader was echt zo’n starre volgeling. Hij was er altijd mee bezig en had ook een hoge positie verworven binnen de beweging, als directeur van een Vrije School. Je merkte dat zijn leer over mij heen gelegd werd. Ik moest mij ook gaan voegen en gaan gedragen naar die leer."
Al op jonge leeftijd voelt Jan dat hij niet past in die wereld. Hij omschrijft zichzelf als een levendig kind, vol energie en nieuwsgierigheid. Juist dat botst met de omgeving waarin hij opgroeit. Op school merkt hij hoe strikt en vreemd sommige ideeën zijn. Zo mag hij niet voetballen, en dat wordt 'm op brute wijze duidelijk gemaakt. "Toen ik mijn vader weer mocht zien, gaf hij mij een bruine, leren voetbal. Een leraar heeft 'm lek gestoken, want: 'als je een voetbal schopt, dan schop je tegen de aarde'. Dat vond ik gek, echt onbegrijpelijk. Vooral omdat die bal emotionele waarde voor mij had."
Dat zorgt ervoor dat Jan zich steeds meer verzet tegen de leer, al wordt dat 'm niet in dank afgenomen: "Ik moest natuurlijk dat lieve, engelachtige vrije schoolkind zijn. En dat was ik in de verste verte niet. Ik stond eigenlijk alleen maar op de gang." Uit frustratie bonkt Jan met zijn hoofd tegen de muur, omdat hij er zoveel last van heeft.
Thuis heeft Jan vooral steun aan zijn moeder. Zij is voor hem de veilige plek in een wereld die steeds benauwender voelt. Juist daarom slaat de schrik hard toe als zij ernstig ziek wordt. "Mijn moeder was toch een veilige plek. En op het moment dat ik hoorde dat zij ziek was, werd ik heel bang. Ze had darmkanker." Zijn grootste zorg is niet alleen dat zijn moeder ziek is, maar ook wat er met hem gebeurt als zij overlijdt. "Ik was doodsbang eigenlijk. Wat gaan ze met mij doen als zij wegvalt?"
In diezelfde periode begint Jan zich steeds meer te verzetten. Hij is veel op straat, blowt af en toe en zoekt zijn eigen weg. Zijn stiefvader stuurt hem daarom naar antroposofische hulpverleners. Maar in plaats van veiligheid ervaart Jan vooral controle. "Als ik ergens mijn verhaal had gedaan en naar huis fietste, dan lag dat verhaal eigenlijk al bij mijn stiefvader."
Jan
Zat vast in een antroposofische beweging"Zij hebben mij gewoon in een harnas van medicatie gezet."
Jans stiefvader besluit, samen met de behandelaar van zijn moeder, dat Jan naar een instelling voor verstandelijk beperkten moet. Hij komt terecht in de villa van antroposofische arts Bakhoven. Daar wordt Jan samen met andere patiënten flink uitgebuit: "Mensen werden daar echt wel misbruikt op het kwetsbaarste moment van hun leven."
Zelf krijgt hij zware medicatie: "Zij hebben mij gewoon in een harnas van medicatie gezet. Ze gaven me haldol, een paardenmiddel tegen psychose. Dat zorgde ervoor dat mijn hele lichaam vastzat." Volgens Jan slaat die behandeling nergens op, maar maakt die hem wel nog banger en afhankelijker. "Ik zakte eigenlijk steeds verder weg, waardoor het ook makkelijker werd om mij als een soort van gek weg te zetten." Zijn vertrouwen in zichzelf brokkelt in die tijd af. "Mijn hele identiteit was gesloopt, daar was niet meer van over." Ook is het vertrouwen in zichzelf weg: "Er werd zo vaak tegen mij gezegd dat ik niet goed ben, dat ik daar deels in geloofde."
In die villa beleeft Jan een van de zwaarste momenten uit zijn leven: als hij de trap afloopt, vertelt een arts hem in het voorbijgaan dat zijn moeder er niet meer is: "Ze zei: 'Jan, je moeder is overleden'. En zij liep gewoon door naar haar behandelkamer."
Jan blijft achter in de wachtkamer, tussen andere patiënten, en moet daar het nieuws verwerken. "Ik weet nog wel dat ik door mijn benen zakte. En dat ik op de onderste tree van de trap ben gaan zitten. Dat was voor mij echt een heel moeilijk moment, ik hield enorm veel van mijn moeder." Later blijkt dat eigenlijk was afgesproken dat zijn biologische vader hem dit zou vertellen. "Dus ze had voor haar beurt gesproken."
Niet lang daarna breekt er iets in Jan. Midden in de nacht beseft hij plots hoe gestoord zijn leven tot dan toe is geweest. "Ik zag opeens in dat ik in een gevaarlijke situatie zat. Ik vroeg mezelf af of ik in een sekte zat. Op dat moment is er een soort gedachtestroom op gang gekomen, met allerlei incidenten en gebeurtenissen achter elkaar gezet."
In die nacht gooit hij in woede alle ramen kapot. Voor buitenstaanders is dat misschien een uitbarsting, voor Jan voelt het anders: "Dat was mijn bevrijding." De politie haalt hem weg en via een psychiatrisch ziekenhuis komt hij voor het eerst op een plek waar hij wel goede zorg ervaart. "Daar was ik eindelijk echt verlost van die hele gestoorde context en kon ik mijn eerste normale stapjes gaan zetten."
Een therapeut die niet uit de antroposofische wereld komt, helpt hem daarna verder. Voor het eerst krijgt Jan te horen dat hij misschien niet het probleem is geweest. "Jan, dat zit echt wel goed met jou. Je bent niet zo gek als jij misschien zelf denkt."
Die woorden maken veel los. "Ik werd toen echt voor het eerst erkend, denk ik, voor wie ik was." Langzaam groeit zijn zelfvertrouwen terug. Hij stopt met de haldol en begint opnieuw. "Gaandeweg kreeg ik steeds meer zelfvertrouwen en steeds meer power en steeds meer eigen besef."
Het lukt Jan om zijn leven weer op te bouwen. Hij start een carrière als politieagent en probeert vooruit te kijken. Maar door een nieuwe relatie raakt hij opnieuw verstrikt in de antroposofische wereld. "Ik kreeg een relatie met een vrouw die meer in de antroposofische beweging zat dan ik dacht. Zij raakte ook zwanger van mij. En toen raakte ik toch weer langzaam terug in die context."
De vader van zijn vriendin heeft een antroposofische instelling en al snel herkent hij dezelfde patronen als vroeger. "Ik ontdekte daar dingen die niet goed gingen. Ik herkende weer oude patronen van vroeger." En uiteindelijk ziet hij daar ook weer die antroposofische huisarts, waar hij eerder van is weggevlucht. Daar schrikt hij van: "Ik had weer allerlei rode vlaggen genegeerd en zat er weer soort van tussen."
Uiteindelijk volgt er een onderzoek van de Inspectie van Volksgezondheid en wordt het centrum gesloten. "Er zijn ook veroordelingen uit voortgekomen, want de mensen werden daar financieel uitgekleed. En allerlei andere misstanden werden daar begaan."
Jan
Zat vast in een antroposofische beweging"Die kliek begon naar te doen tegen mij."
Jan vlucht wederom weg uit die beweging en gaat in een stacaravan wonen. Na de sluiting van het centrum keert de omgeving zich tegen hem. Zeker omdat hij bij de politie werkt en ook met een journalist optrekt. "Op dat moment werd ik wel echt een gevaar, denk ik, voor deze beweging."
De gevolgen merkt hij vooral in zijn gezin. Zijn kinderen zitten op de vrije school, midden in dezelfde kring van ouders, leraren en artsen. "Die kliek begon naar te doen tegen mij. Mijn kinderen werden bij mij weggehouden." Volgens Jan worden er ook valse meldingen en aangiftes tegen hem gedaan, maar die houden geen stand. "Dan bleek altijd dat die tot niks leidden, dus dat die aangiftes en meldingen niet klopten en vals waren."
Zijn zoon komt uiteindelijk bij hem wonen, zijn dochter niet. "Haar zie ik niet meer. Zij is nu 23. Dat doet pijn."
Toch probeert Jan niet in dat verlies te blijven hangen. Na alles wat hij heeft meegemaakt, zoekt hij bewust naar wat nog heel is gebleven. "Ik ben altijd op zoek geweest in mezelf naar eerst de gezonde, fijne, mooie stukken. En van daaruit ben ik weer gaan bouwen en gaan leven."
Wat hij anderen wil meegeven die uit een gesloten omgeving komen, is simpel maar indringend. De buitenwereld is niet per definitie vijandig, hoe vaak dat binnen zo’n groep ook is verteld. "Als je uit een gesloten setting komt en je hebt heel veel meegemaakt, dan denk je dat die buitenwereld ook slecht is. Maar juist daarbuiten, daar moet je het wel zoeken."
De EO heeft de Antroposofische Vereniging om een reactie gevraagd, waarop bestuurslid dhr. Rik ten Cate heeft gereageerd: "Mijn naam is Rik ten Cate en ik ben lid van het bestuur van de Antroposofische Vereniging in Nederland. Mijn reactie is op persoonlijke titel en reflecteert niet noodzakelijkerwijs de mening van andere bestuursleden, laat staan die van het bestuur als geheel.
In het verhaal van Jan van der Winden lijkt sprake te zijn van manipulatie op persoonlijk vlak, door de genoemde ‘instellingen’ en ‘gemeenschap’. Aannemelijk mag zijn dat het om personen gaat in deze instellingen en gemeenschap, waarmee niet iedereen in de instelling en gemeenschap bedoeld kan worden. Dat personen manipulatief kunnen werken vanuit de hulpverlening of dergelijken is zeker afkeurenswaardig en is niet te rijmen met de goede bedoelingen van de antroposofie. Daarin staat namelijk de persoonlijke vrijheid hoog in het vaandel.
Dat zich dit in de jeugd en adolescentie van dhr van der Winden heeft voorgedaan is ernstig, niet goed te praten en te betreuren. Direct na het verschijnen van zijn boek 'Gekke Jantje’ heb ik daarom een gesprek met dhr van der Winden gehad en hem namens de Antroposofie (voor zover dat kan) excuus aangeboden."
Je kan Sektarisch? (EO) kijken op YouTube, kijk de afleveringen hier.
De weergave van deze video vereist jouw toestemming voor social media cookies.
Liever als podcast luisteren? Dat kan! Alle afleveringen van Sektarisch? (EO), met presentatie door Kefah Alush, zijn te beluisteren bij NPO Luister of in je favoriete podcast app.
De weergave van Spotify vereist jouw toestemming voor social media cookies.
Ontsnapt uit een gesloten gemeenschap: 'Hij noemde mij zijn bezit'
Joel zat vast in sektarisch isolement bij De Deur: 'Ik ben deze week nog bedreigd'
Paul Vermeul raakte zijn dochter kwijt aan de Maasbachkerk: 'Je voelt je machteloos en boos'
