Waarom voelt ons leven soms zo leeg? 'Snelle prikkels zorgen voor een gevoel van zinsloosheid'
Leestijd: 7 minDoor Mariska van der Veen
Leestijd: 7 minDoor Mariska van der Veen
We wonen in een van de rijkste, veiligste en meest welvarende landen ter wereld. En toch worden we steeds angstiger en somberder. Ongeveer een kwart van de Nederlanders kampt met psychische klachten. Bij jongeren is dat zelfs één op de drie. Hoe komt dat? En waar ligt een oplossing?
Onder de mentale problemen zit een dieper existentieel probleem, stelt de bekende Vlaamse psychiater Dirk de Wachter. Bij zijn patiënten en in de samenleving ziet hij een gebrek aan zingeving en een gevoel van grote leegheid en zinloosheid.
In De Ongelooflijke Podcast (EO) zegt hij: "Hebben de problemen te maken met de dood van God? Heeft dat te maken met het verbleken van het religieuze in de westerse wereld? Zou het kunnen dat we het kind met het badwater weggooien? Dat we ons hebben bevrijd van de dwingende religieuze structuren, maar dat we daarmee ook tweeduizend jaar zingeving, zorg en barmhartigheid hebben weggesmeten?" De Wachter benadrukt dat het belangrijk is om op te letten dat de westerse waarden niet verloren gaan "onder het mom van bevrijding uit het godsdienstige".
De zingevingscrisis waar we in zitten, heeft te maken met de manier waarop we samenleven, zegt psychiater Esther van Fenema. We zijn volgens haar door de individualisering in een nieuwe fase van de geschiedenis beland.
"Het individu heeft zichzelf afgekeerd van de groep, het hogere en de moraal en heeft zichzelf op een voetstuk gezet. En heeft twee grote opdrachten: consumeren en genieten." Veel mensen ervaren door deze manier van leven een enorme leegte, stelt Van Fenema. Het individu was vroeger altijd onderdeel van een groep of een zuil, maar staat nu moederziel alleen en is daardoor "ontzettend onbeschermd en kwetsbaar".
Esther van Fenema
Psychiater"We zijn geen samenleving meer, maar een verzameling individuen."
Het grote verhaal zijn we kwijtgeraakt en er is niks voor in de plaats gekomen, zegt Van Fenema. "Het verhaal waardoor het leven zin krijgt, wat ons tot mooie dingen aanzet: liefde en gemeenschapszin." We zijn geen samenleving meer, maar een verzameling individuen. Daardoor zijn we vooral bezig met onszelf. "Dat doet ons geen goed", concludeert Van Fenema.
Dat ziet ook filosoof Doortje Smithuijsen. Ze schreef het boekenweekessay over de leegte en het nihilisme onder haar generatie, de millennials. Ze ziet hoe geïndividualiseerd haar generatie leeft: "We leven allemaal voor onze eigen Instagram, LinkedIn en Strava." Het nihilisme onder millennials is volgens haar een schild om te kunnen omgaan met de wereld waarin ze leven: "Als je kijkt naar de wereld, waar ze nog een heel leven moeten leiden en kinderen moeten krijgen... Zo leuk is het hier niet. Het nihilisme is ook een soort van terugtrekkende beweging."
Het lijkt Smithuijsen heerlijk om te geloven dat het leven intrinsiek belangrijk is: "Maar helaas geloof ik dat niet en met mij meer mensen." Veel mensen vragen zich daarom af hoe ze hun leven waarde kunnen geven. We leven volgens haar in een samenleving waar geld verdiend wordt aan het inspelen op dit gevoel: "We worden omringd door platforms die ons vertellen: jij voelt je zinloos en waardeloos, maar als je hier op klikt ga je je even wat beter voelen over je eigen bestaan. Daar verdienen ze geld mee."
Ze ziet tegelijkertijd dat veel millennials wel behoefte hebben aan verbinding: "Alleen het vinden van verbinding wordt steeds moeilijker, zeker in de enorme ontkerkelijkte omgeving waar ik me ophoud. Maar ik geloof niet dat de mens ooit gaat stoppen met zoeken naar verbinding."
De korte beloningsmomenten die ons even gelukkig maken, maken ons uiteindelijk niet echt gelukkig, zegt psychiater Rogier Hoenders. We hebben lagere- en hogere-ordebeloningssystemen in ons lichaam en we activeren nu vooral die lagere orde. "In de volksmond heet dit dopamine, het geeft een kick, een directe bevrediging. Alleen het probleem is: het gevoel is vluchtig, daarna zakt het gevoel weer weg." Deze beloning krijg je bij social media, drank, sigaretten, suiker en junkfood. "Deze oppervlakkige prikkels geven ons een gevoel van leegte en dragen bij aan onze mentale epidemie."
Rogier Hoenders
Psychiater"Volg de momenten waarop je voelde: ik was helemaal in het moment, ik voelde me één met alles."
Bij de hogere-ordebeloning voel je juist dat je verzadigd bent en niet nog meer hoeft, zegt Hoenders. "Je hebt een dieper gevoel van voldoening, je voelt dat je van betekenis bent en dat je betrokken bent bij de maatschappij." Dit beloningssysteem gaat trager en kost moeite: "Daar houden we niet meer zo van, want we zijn eraan gewend geraakt dat je met een klik op internet alles kan bestellen."
Als je meer voldoening wil voelen, heeft Hoenders een tip: Follow your bliss, not your kick. Bliss is "gelukzaligheid, ook wel flow genoemd". Iedereen kent deze momenten wel, zegt hij: "Een gesprek, een zonsondergang, een kerkdienst of een meditatie waarbij je achteraf voelde: ik was helemaal in het moment, ik voelde me één met alles en ik deed iets wat goed was voor andere mensen." Volg die momenten: "Ze zijn een richting voor waar jouw zingeving zit."
Religiewetenschapper Katie Vlaardingerbroek weet alles van mentale problemen. Ze zat jarenlang in de ggz vanwege psychische klachten. Wat kan mensen helpen die met mentale klachten kampen? "Allereerst: omring je met fijne mensen. Maar dat is een luxe die heel veel mensen natuurlijk niet hebben, want eenzaamheid is een groot probleem." Iets anders wat volgens haar kan helpen, is bedenken dat jij niet abnormaal bent of dat er iets mis met je is. "Het is een hele normale reactie op abnormale omstandigheden, als je voelt dat gedachten van je weglopen en de werkelijkheid je ontglipt. Je bent niet ziek, je bent eigenlijk heel erg gezond."
Het is volgens haar belangrijk om te beseffen dat ook al ben je alleen, je niet alleen bent. "Je bent omringd door mensen die jou zijn voorgegaan en op een eigen manier met je meevoelen." En als je echt niet weet wat je kan doen, kijk dan of je iets kleins kan doen om je verbonden te voelen: "Help bijvoorbeeld iemand anders." En als christen heeft Vlaardingerbroek nog iets wat ze mee wil geven: "Ik geloof ten diepste dat het heel belangrijk is dat jij in deze wereld bent."
In The Best Of Ongelooflijke, de zomerserie van De Ongelooflijke Podcast (EO), hoor je de beste fragmenten van de afgelopen zeven jaar. Beluister de eerste aflevering over de zingevingscrisis hieronder als podcast. In deze best of-aflevering komen onder andere de volgende sprekers langs: psychiater Dirk de Wachter, psychiater Esther van Fenema, filosoof Doortje Smithuijsen, psychiater Rogier Hoenders en religiewetenschapper Katie Vlaardingerbroek. En natuurlijk hoor je ook presentator David Boogerd en vaste gast theoloog Stefan Paas.
De weergave van Spotify vereist jouw toestemming voor social media cookies.
Luister jij liever via een ander kanaal? Klik hier om het gesprek af te spelen op jouw favoriete podcast-app.
De Ongelooflijke Podcast (EO) is ook te bekijken via YouTube en NPO Start. Bekijk de volledige uitzending hieronder.
De weergave van deze video vereist jouw toestemming voor social media cookies.
