De cijfers zijn allang bekend: een taakstraf is vele malen goedkoper en effectiever dan een korte gevangenisstraf. Sterker nog: korte detentie levert de samenleving meer schade op dan het delict zelf. Daar is zelfs een woord voor: detentieschade. Toch zit 75% van onze cellen vol met zogenaamde kortgestraften.
Kortgestraften zijn gedetineerden die korter dan drie maanden moeten zitten. Het is een groep waar veel veelplegers tussen zitten, vaak met een achterliggende problematiek zoals verslaving, licht verstandelijke beperking (bijna de helft van alle gedetineerden) of een stoornis.
Dus wat moeten we toch met deze groep van veelplegers en draaideurcriminelen die om de zoveel tijd weer eens in het nieuws is? Als we naar de cijfers kijken, zouden we het wel weten: niet in de gevangenis stoppen en een taakstraf geven en eventueel daarbij de nodige zorg. Scheelt een hoop geld, cellentekort en ander gedoe. No-brainer? Blijkbaar is het niet zo simpel. Het is deze week zelfs de kwestie in Dit is de Kwestie.
Ex-gevangenisdirecteur Frans Douw weet er alles van. Hij werkte tot zijn pensioen in 2015 in verschillende gevangenissen en inrichtingen, waaronder het Pieter Baan Centrum en de Penitentiaire Inrichting Heerhugowaard. In zijn lange carrière ‘achter de deur’ heeft hij heel wat gedetineerden en soorten ‘regimes’ voorbij zien komen. Tegenwoordig zet hij zich onder andere in voor belangenorganisatie voor (ex)gedetineerden Bonjo.
Douw wil hier wel op reageren, hoewel het voor hem niet bepaald een kwestie is. Hij geeft daarbij een interessant inkijkje in het wel een wee binnen de muren. “Om te beginnen: als je het hebt over de groep kortgestraften, dan is die ongelooflijk divers. Niet iedereen heeft begeleiding nodig. Er zijn ook talloze mensen die zitten en daarna nooit meer terugkomen omdat ze hun leven weer oppakken. Ook de reden waarom mensen zitten, varieert ongelooflijk. Veel daarvan is financieel van aard, omdat ze een faillissement niet goed hebben afgewikkeld, omdat ze steeds boetes krijgen of een schuld hebben opgebouwd.”
Frans Douw
Voormalig gevangenisdirecteur"De schade van zo’n korte straf is eigenlijk heel erg groot"
Wat al deze mensen gemeen hebben? “Ze zijn kortgestraft en dat maakt een hele grote inbreuk op hun leven. Op het gebied van werk, wonen, relaties. Nou ja, eigenlijk op alle gebieden en dat maakt het heel lastig om alles wat ze hebben te behouden en door te laten gaan om na de detentie weer terug te kunnen komen. Daarbij is het ook vaak zo dat mensen die een gevangenisstraf opgelegd krijgen, niet gelijk de gevangenis in gaan. Soms moeten ze jaren later nog gaan zitten. Dus wanneer ze alweer in een totaal andere fase van hun leven zijn en inmiddels iets hebben opgebouwd. Misschien wel een gezin.”
En dat blijft niet zonder gevolgen. “Wat we zien is dat de schade van zo’n korte straf eigenlijk heel erg groot is. Detentieschade. Dus zo'n korte straf is helemaal niet effectief en eigenlijk alleen maar schadelijk.” Douw is er duidelijk over en hij kan dat toelichten: “Als iemand kort in de gevangenis zit, is er geen tijd genoeg om daar hulpverlening op los te laten als dat nodig is. En als iemand al hulp krijgt van instanties, wordt dat door detentie juist vaak uitgesteld of afgebroken.”
"Laat de autonomie van de gedetineerde in tact"
Daarbij wijst Douw ook op het straf- en beloningssysteem dat enkele jaren geleden is ingevoerd. “Dat wil zeggen dat mensen op basis van hun gedrag al dan niet in aanmerking komen voor bepaalde programma’s of verruiming. In de praktijk betekent dat mensen met allerlei soorten problemen, zoals verstandelijke beperking, verslaving, stoornissen juist niet de hulp of begeleiding krijgen die ze nodig hebben.” Hij voegt daaraan toe: “Mensen die zich daarentegen uitstekend kunnen gedragen en kunnen aanpassen, mogen in allerlei leuke groepjes en programma's meedoen. Dat zijn echt niet per se de leukste of de aardigste mensen. Drugsdealers en witte boorden-criminelen, bijvoorbeeld, zijn vaak heel sociaal vaardig en intelligent en zitten meestal overal vooraan. Dus ook dat is een mechanisme waardoor mensen die het nodig hebben juist geen hulp krijgen.”
Volgens Douw moet dat dus anders. “Mijn ervaring is dat als je mensen ruimte en verantwoordelijkheid geeft en ze met menselijke waardigheid behandelt, je het soort gedrag krijgt wat je wilt. Voor iedereen is er een passende benadering.” Praktisch betekent dat: “Dat als iemand al contact heeft met hulpinstanties, dat je dat contact laat doorgaan. Dat je de begeleiding of ook de woning of andere dingen door laat lopen. En dat je ze ondertussen de gelegenheid en de ruimte geeft om zelf de dingen te doen die nodig zijn om een plan te maken. En dat je de autonomie van de gedetineerde in tact laat.”
Wie zoiets tegenwoordig zegt, vloekt in de kerk. We roepen immers om strenger straffen, minder soft, maar hard. Straffen we liever met onze onderbuik dan met ons verstand? “De politiek maakt graag gebruik van onze angst, frustratie en pijn. Politici spelen daarmee. Maar het probleem is juist de manier waarop wij naar daders kijken. Kijk je naar ze als een ander soort mensen? Vanuit wantrouwen, je eigen pijn of je eigen frustratie of wat dan ook? Dan wordt het nooit wat. Probeer niet te oordelen en doe iets aan je eigen pijn, dan kan je ook empathie hebben. Waarmee is iedereen nu het meest geholpen?”
Wat Frans betreft mag het roer om: “Je kan je afvragen of je überhaupt nog korte gevangenisstraffen moet opleggen. Het zou goed zijn als een rechter meer mogelijkheden heeft om te reageren op een delict. Dat kan variëren van een werkstaf, waar we dus al ervaring mee hebben, tot het verplicht aan de gang gaan met datgene waardoor je in overtreding bent gekomen. Als dat een verslaving is, dan kan je dat best met een enkelband doen. We moeten reageren op een manier die helpt om herhaling te voorkomen. Dat zou de basis moeten zijn van de rechtspraak.”
"Voetbal is simpel, maar het moeilijkste wat er is, is simpel voetballen"
Daarin klinkt dus niet vergelding en genoegdoening voor het slachtoffer in door. “Een groot probleem is geld, schulden. Mensen met schulden die in de criminaliteit komen. Wij vinden namelijk -en daar hebben we natuurlijk alle reden voor- dat als jij bijvoorbeeld bij Wehkamp een ton schuld hebt, je niet zo stom had moeten zijn en het moet terugbetalen. Dat is een ijzeren wet: wie zich brandt moet op de blaren zitten. Maar dat kan dus betekenen dat mensen voor de rest van hun leven geen kans meer hebben ook nog maar iets te ondernemen.” Douw benadrukt daarbij: “Het principe en de gerechtigheid is natuurlijk goed. Maar wij vinden het ook heel moeilijk om die dingen af en toe opzij te zetten en te vervangen door correctie. Dus: jij maakt wat kapot. Jij moet dat terugbetalen maar dat kun jij niet. Dan ga je het op een andere manier terugbetalen, namelijk sociaal.”
Frans daarbij steekt ook zijn hand in eigen boezem: “Als ik op televisie zie dat tijdens rellen winkeltjes in elkaar gerost worden, dan wil je ook niet weten wat ik tegen mijn vrouw zeg. Dat is namelijk mijn onderbuik. Die heb ik ook. Alleen de vraag is uiteindelijk: hoe kunnen we er nou voor zorgen dat ze dat niet meer doen? Dan moet je daar anders op te reageren dan alleen maar met gevangenisstraf.”
Milde woorden voor een gevangenisdirecteur: “Ik heb het gezien tijdens mijn carrière en ik heb me ook altijd heel erg ingespannen om die spiraal van geweld en criminaliteit te helpen doorbreken. Dat opsluiten van mensen is slechts een beweging van je rechter pols: het omdraaien van een sleutel. Dat is het simpelste wat er is. Wat eigenlijk de uitdaging is, is om de schade te beperken en mensen op een goede manier voor te bereiden op hun terugkeer. Dat is gewoon je werk als gevangenisdirecteur.”
En dat is volgens Douw geen hogere wiskunde: “Soms is het probleem al opgelost, als iemand gewoon werk heeft. En daarmee jaren van ellende voor hele gezinnen voorkomen kan worden. Het is vaak simpeler dan je denkt.” Frans denkt even na en zegt: “Onze beste voetballer zei ooit: 'Voetbal is simpel, maar het moeilijkste wat er is, is simpel voetballen.' Zo is het met het leven ook.”
In Dit is de kwestie (EO) gaat presentator Hans van der Steeg verder over dit onderwerp in gesprek. Bekijk de volledige uitzending hier:
Wil jij de aflevering liever streamen? Klik hier om de aflevering te bekijken via NPO Start.
Hoe ex-gedetineerde Terio een band voor het leven kreeg met Johan
‘Het is voor de maatschappij beter als ex-gedetineerden een goede kans krijgen’
Ex-gedetineerden in Nederland: een tweede kans gaat niet vanzelf
