"Op het moment dat je uit de gevangenis komt, val je terug in oude gewoontes."
"In de gevangenis was er geen hulp. Je wordt op straat gesmeten met een beetje geld."
"Je hebt je straf erop zitten, maar dan begint eigenlijk nog een keer de straf van de samenleving."
Drugsdealers, zakkenrollers, inbrekers: als je korter dan drie maanden in de gevangenis zit, krijg je bijna geen hulp om weer goed terug te keren in de maatschappij. Moet het gevangeniswezen op de schop of is het de eigen verantwoordelijkheid van de gestraften?
In Nederland is er begeleiding van ex-gedetineerden bij de re-integratie in de maatschappij door Reclassering Nederland. Deze onafhankelijke organisatie wil crimineel gedrag voorkomen en verminderen. Reclassering begeleidt werkstraffen, houdt toezicht op (ex-)veroordeelden en brengt adviezen uit aan justitie. Het doel van de reclassering is om bij te dragen aan gedragsverandering en het voorkomen van nieuwe strafbare feiten.
Het werk van de reclassering richt zich vaak op veroordeelden met voorwaarden (bijvoorbeeld bij een voorwaardelijke straf) of alternatieve straffen. Maar, kortgestraften hebben meestal geen langdurig reclasseringstoezicht, omdat hun straf onvoorwaardelijk en van korte duur is. Zij zitten hun (korte) straf uit en komen dan in de meeste gevallen vrij zonder nazorg of begeleiding van de reclassering.
Veel kortgestraften verlaten de gevangenis dus zonder goed geregeld plan of begeleiding, terwijl het uitgangspunt is dat de nazorg al start bij aanvang van de gevangenisstraf in plaats van pas op het einde. Gemeenten hebben wel nazorgcoördinatoren die ex-gedetineerden moeten opvangen, maar in de praktijk gaat die samenwerking vaak moeizaam. Dat betekent dat veel ex-gedetineerden op zichzelf zijn aangewezen bij het vinden van onderdak, inkomen en het oppakken van hun leven, wat de terugkeer in de samenleving moeilijker maakt.
Korte gevangenisstraffen brengen verschillende problemen met zich mee, zowel voor mensen die er (indirect) mee te maken hebben als voor de samenleving. Zo blijkt uit gegevens dat die korte straffen gepaard gaan met een hoog percentage terugval: bijna de helft van de volwassenen die vrijkomen, pleegt binnen twee jaar opnieuw een delict. Daarnaast is de strafduur te kort om gedrag of onderliggende problemen aan te pakken, maar verliest iemand wel zijn baan of inkomen en krijgt degene te maken met het negatieve stempel van detentie. Ook partners of familieleden kunnen in financiële problemen raken. En zoals genoemd ontbreekt sociale en financiële nazorg vaak, zoals uitkeringen, verzekeringen en hulptrajecten.
Deskundigen en adviesorganen pleiten voor diverse verbeteringen in de manier waarop we met kortgestraften omgaan. De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming adviseerde in 2021 om minder korte straffen op te leggen en effectievere straffen te geven.
In plaats van detentie zou ook gekeken moeten worden naar alternatieve straffen, bijvoorbeeld een taakstraf. Zo'n straf houdt iemand in de maatschappij en kan ook gedragstraining omvatten. Ook zouden enkelbanden vaker kunnen worden ingezet. Zo kunnen mensen hun baan en sociale netwerk houden, terwijl er wel sprake is van strenge controle.
Als een gevangenisstraf wel nodig is, is het vooral belangrijk dat er betere nazorg en begeleiding komt door intensiever in te zetten op re-integratie vanaf het begin van de straf. Dat kan door bijvoorbeeld een plan voor terugkeer te maken in samenwerking tussen de gevangenis, reclassering en de gemeente.
Joël (40) komt regelmatig in aanraking met de politie voor lichte vergrijpen. Zo werd hij een tijdje geleden uit de woning gezet die hij had gekraakt en moest hij een nachtje vastzitten.
Joël
Komt regelmatig in aanraking met de politie"Laatst was ik naar Duitsland gegaan. En toen kwam ik terug met mijn bus pepperspray en een alarmpistool. En vervolgens ging ik op het station door de poortjes heen. En ik zag ze al staan toen ik er doorheen liep. Maar ik was dronken en ben gaan rennen."
Om te overleven doet Joël illegale dingen om aan geld te komen. En als hij wordt opgepakt, zijn de straffen vaak zo kort, dat hij alweer buiten staat voordat de hulp op gang komt. Hij leeft een tijd in een tentje, zonder geld, zonder vangnet. De politie loopt geregeld langs om hem in de gaten te houden.
"Ik ging twee jaar van bank naar bank en dat begon me op te breken. En mijn vrienden ook. Dus toen heb ik een tent gehaald. Graag zou ik gewoon een huis hebben, zodat ik ook aan het werk kan. Dat kan ik nu niet echt."
Joël regelt zijn leven op een manier die veel risico's vraagt. Hij reist regelmatig zwart naar Duitsland om pepperspray te kopen. Die busjes verkoopt hij vervolgens door. In Nederland is dat verboden.
"In de gevangenis was er geen hulp. Je wordt op straat gesmeten met een beetje geld om de bus of trein te pakken. Dus het eerste wat ik doe is eten, drinken en wiet halen. En dan kunnen we weer verder."
In een eerdere fase van zijn leven, zat Joël in een heftiger crimineel circuit, waar hij uit is gestapt. In die tijd had hij wel een dak boven zijn hoofd. Voor zijn gevoel plukt hij nu dus wrange vruchten van een poging zijn leven te beteren.
"Het is moeilijk om op het rechte pad te blijven. Lonkt het om dingen te gaan doen, terug te gaan? Ja. Zeker als je van hot naar her wordt gestuurd. En bij de gemeente wijst de ene naar die, de ander naar die en weer een ander naar die. iedereen wijst naar elkaar en uiteindelijk kan helemaal niemand wat doen. Dus ja, dan is het makkelijk om weer terug te vallen."
Ook Alexandro herkent de problemen van Joël. Jarenlang was hij verslaafd, handelde hij in drugs en pleegde hij inbraken. Acht keer zat hij vast. De hulp die hij nodig had, bleef uit. Inmiddels heeft hij zijn leven omgegooid, al was dat niet eenvoudig.
Samen met zijn moeder brengt hij een bezoek aan een van de gevangenissen waar hij een tijd vastgezeten heeft.
Alexandro
Ex-gedetineerde"Tijdens mijn tijd in de gevangenis zat ik in een dagprogramma. En dat is wel wat een mens nodig heeft. Maar op het moment dat je naar buiten gaat, vervalt alles. Dan heb je niets te doen en val je terug in oude gewoontes, verslaving, blowen en drinken. En ben je continu aan het overleven. Er is geen oplossing voor iemand die een aantal keer de gevangenis in is geweest en die buiten komt en zijn leven moet oppakken."
Deel van het probleem is volgens Alexandro dat de straf ook na de periode in de gevangenis doorgaat. Solliciteren is bijvoorbeeld lastig, omdat je die eerste periode niet aan een VOG kan komen.
"Het is bijna onmogelijk om vanuit zo'n positie iets van je leven te maken."
Alexandro kan zich nog goed herinneren dat hij vrij kwam, en eindelijk weer onder de blauwe lucht stond zonder muren en hekken om zich heen. Lang bleef dat euforische gevoel echter niet.
"Na een halfuur slaat dat euforische gevoel gelijk weer om en denk je: Wat moet ik gaan doen? Waar ga ik slapen? Hoe ga ik aan mijn eten komen als ik geen geld heb? Hier in de gevangenis werd ik niet voorbereid op de realiteit die mij buiten te wachten stond."
Vaak zit het ego van mensen in de weg om hulp te accepteren, denkt hij.
"Er is vaak dat gevoel van: wat ga jij voor mij betekenen, wat ga jij eraan doen dat ik mijn leven weer op de rails krijg, terwijl je me helemaal niet kent? Bij de reclassering doe je gewoon je werk, en het enige wat je wil, is weer even lekker verdoven. [...] Je moet bijna een heftig delict plegen om de juiste hulp te krijgen."
Toch is het Alexandro gelukt zijn leven om te gooien. Met een strafblad en schulden neemt hij een baan als krantenbezorger in Bergen. Tijdens een van zijn rondes komt hij tot inkeer en ontdekt dat verandering en succes vanuit elke positie mogelijk is. Hij begon een opleiding tot onderwijsassistent en behaalde zijn diploma. Ook deelt hij nu zijn verhaal met mensen.
Ooit zat Toon Walravens zelf vast, nu werkt hij als hulpverlener voor mensen die na hun detentie opnieuw een plek in de samenleving proberen te vinden.
Toon Walravens
Beleidsadviseur Zorgorganisatie KL-IK"Je moet aan twee kanten kijken. Aan de achterkant zou er iemand moeten zijn die iemand die naar buiten komt opvangt, maar eigenlijk moet dat contact al in de gevangenis gelegd worden om de verbinding te maken met mensen. En voor mensen die kort vastzitten, gebeurt dat niet altijd."
Volgens Toon is het van essentieel belang dat blijvende betrokkenheid bij een ex-gedetineerde het verschil maakt. Daarom regelt hij voor deze groep huisvesting en gaat hij samen met hen op zoek naar hun talenten.
"Je hebt je straf erop zitten, maar dan begint eigenlijk nog een keer de straf van de samenleving met zestien miljoen rechters en officieren die iets van jou vinden. Je moet jezelf bewijzen, je hebt niets, bent bang om een fout te maken en afgerekend te worden. Dus ik geef het je te doen als je net vrij bent en je je leven op de rit probeert te krijgen. Als je het alleen moet doen, gaat het 'm niet worden denk ik."
Zonder hulp van een organisatie is de kans volgens Toon heel groot dat iemand opnieuw in de gevangenis belandt. Het is in sommige gevallen zelfs een kwestie van leven of dood.
"In feite zouden wij allemaal met z'n allen naar Joël toe moeten gaan om hem hulp te bieden. Als je dat niet geeft, wordt hij bevestigd in het gevoel dat hij er niet meer toe doet. En dat er dus niets gaat veranderen. Ik maak me daar zorgen over. Laten we alsjeblieft de handen ineenslaan om erger te voorkomen."
In Dit is de kwestie (EO) gaat presentator Hans van der Steeg verder over dit onderwerp in gesprek. Bekijk de volledige uitzending woensdag 4 februari 2026 op NPO2.
Wil jij de aflevering liever streamen? Klik hier om de aflevering te bekijken via NPO Start.
Steeds meer meldingen van verward of onbegrepen gedrag: hoe is het om psychotisch te zijn?
Gerard (76) verloor alles in de gevangenis, maar kreeg een tweede kans: 'Ik heb geen wrok meer'
Dave komt door zijn broer in de gevangenis: 'Ze kwamen me met tien man ophalen'
Politieagent Pamela kreeg PTSS door heftige incidenten: 'Ik dacht: ben ik dan niet die grote, sterke agent?'
