'Alles hing met ducttape aan elkaar': hoe deze kerk er weer voor mensen in armoede wil zijn
Leestijd: 9 minDoor Boudewijn Drechsler
Leestijd: 9 minDoor Boudewijn Drechsler
'Armoede neemt toe', 'het aantal mensen dat gebruikmaakt van de voedselbank neemt toe', 'energiearmoede neemt toe': het komt geregeld voorbij in het nieuws. Eeuwenlang klopten mensen in armoede dan bij de kerk aan. Maar in deze tijd van ontkerkelijking en uitkeringen is dat niet meer zo vanzelfsprekend. Toch hervindt de kerk steeds meer haar eeuwenoude corebusiness. Een beproeft concept zo blijkt: "Er zijn maar weinig hulpvragen die wij hier niet opgelost krijgen."
Armoede is niet iets van 'vroeger' maar maakt telkens in een andere gedaante haar comeback. En meestal nooit alleen. Ook de kerken zijn zich daarvan bewust en proberen daarop in te spelen. Maar dat is in een moderne, seculiere samenleving dus niet meer zo makkelijk als vroeger. Hoe kom je überhaupt nog in aanraking met de mensen die hulp nodig hebben als ze niet meer naar de kerk gaan? Hoe komt de kerk van het stigma af dat zij er alleen voor gelovigen is, of alleen maar mensen wil bekeren? En hoe kunnen kerk en overheid elkaar hierin ondersteunen? Veel vragen.
Een interessant praktijkvoorbeeld in dit geval zijn de wijkgemeenten van de Protestantse Kerk (PKN) in Amersfoort. Zij lijken hun weg hierin redelijk te vinden en hebben daarbij sinds drie maanden ook nog eens een hele handige tool in handen: de website dekerkhelptmee.nl. Hierop kan elke Amersfoortse burger, maar ook hulpinstanties, met een hulpvraag terecht. Deze hulpvraag wordt dan doorgestuurd naar de kerk in de wijk waar de hulpvrager woont en een diaken van die wijkgemeente neemt dan contact op.
Tineke Bos is al jaren diaken in een van de Amersfoortse wijkgemeenten. Tot voor kort was ze daarnaast werkzaam bij de wijkteams die namens de gemeente Amersfoort bewoners met complexe hulpvragen, waaronder armoede, ondersteunen. Als geen ander weet zij wat niet veel mensen weten: hoe belangrijk een kerk kan zijn voor mensen in armoede. "Wij kunnen heel snel schakelen waar de lokale overheid soms niets kan." En zo zoekt ook die overheid steeds vaker de samenwerking met de kerk.
"Waar we vorig jaar nog 12 hulpvragen in het hele jaar hadden, hebben we er nu al zo'n 30 in drie maanden."
"We zijn door die website ook heel makkelijk te vinden nu." En dat merkt Bos: "Waar we vorig jaar nog 12 hulpvragen in het hele jaar hadden, hebben we er nu al zo'n 30 in drie maanden. En zo komen we ook vaker bij mensen over de vloer en zien we wat er meer speelt. Laatst kwam ik bij een oudere meneer die een nieuw bed nodig had. Toen bleek dat alles bij hem thuis zo’n beetje met ducttape aan elkaar hing; zelf sliep hij op een matras direct op de grond. Dus dan zie je gelijk dat daar meer aan de hand is."
"'Gewone' armoede gaat vaak hand in hand met contactarmoede. Als je een vangnet hebt, hoef je niet zo gauw aan de bel te trekken. En een kerk is natuurlijk het vangnet bij uitstek."
Prachtig natuurlijk, maar de vraag rijst ook of de kerk dan niet het werk van de overheid gaat overnemen. Dat is volgens Bos niet het geval. De kerk is eerder een extra paar ogen en een extra loket waar mensen aankloppen die anders de weg naar hulp niet kunnen vinden. "Wij kijken natuurlijk eerst naar de voorzieningen in het zogenaamde sociale domein (de hele reeks aan hulpinstanties en -organisaties binnen een gemeente, Red.) en of dat voldoet."
Bos illustreert dit met een van de vele voorbeelden uit haar eigen kerkelijke 'praktijk': "Neem de zogenaamde witgoedregeling bij ons in Amersfoort. Daar kunnen mensen geld krijgen om bijvoorbeeld een nieuwe wasmachine te kopen. Heel mooi natuurlijk. Maar daarmee ben je er nog niet. Zo zijn er bijvoorbeeld nog de bezorgkosten. En er zijn ook mensen die net niet in aanmerking komen voor die regeling en dus op zoek zijn naar een tweedehands exemplaar. Zo komt er soms ook een hulpvraag binnen bij ons."
Ook daar hebben ze een oplossing voor: "In onze kerkapp sturen we er dan een berichtje uit en dezelfde dag hebben we meestal wel een paar mensen met een busje of aanhanger die even willen rijden of iets willen ophalen via Marktplaats. Of er is net een ouder iemand in de kerk die naar een verzorgingshuis gaat en nog bruikbare apparatuur overheeft."
Dat zijn dus zaken waarvoor je niet bij een 'officiële' instantie terechtkunt. "Ik denk overigens ook dat het niet meer van deze tijd is dat we voor alles alleen maar bij de overheid kunnen aankloppen." Maar het mes snijdt ondertussen aan twee kanten volgens Bos: "Ik merk ook dat onze kerkleden het heel fijn vinden om echt iets voor een ander te kunnen doen."
Een kerk kan iets geven dat geen gemeente of officiële instantie kan: "Samengevoel en burgerkracht. Vaak ontstaan er contacten en vinden beiden, zowel hulpvrager als hulpgever, het gewoon gezellig. En dat is precies wat we nodig hebben in deze tijd. Ik denk dat dat echt duurzaam is, want op het moment dat er weer wat speelt, is er altijd iemand die even kan helpen. Ik geloof daar echt heel erg in." Ze voegt daaraan toe: "'Gewone' armoede gaat vaak hand in hand met contactarmoede. Als je een vangnet hebt, hoef je niet zo gauw aan de bel te trekken. En een kerkelijke gemeenschap is natuurlijk het vangnet bij uitstek."
"De kerk pakt haar plek en dat is een ontwikkeling die ook vanuit de overheid wordt gestimuleerd."
Wat Tineke Bos betreft, gaat het dus juist niet alleen om materiële hulp, vaak is dat maar een klein onderdeel van een groter geheel aan problemen of behoeften. "Armoede komt nooit alleen, maar maakt wel eenzaam. Daarin kan de kerk haar rol pakken. Om mensen een sociaal netwerk te geven. Om af en toe ook alleen even te luisteren. Dat iemand het gevoel heeft ergens op terug te kunnen vallen. Dat zijn oplossingen voor de lange termijn. Een samenleving draait nu eenmaal om contacten en netwerken."
Maar ja, in een drukke tijd heeft niet iedereen de ruimte om naast een gewone baan ook nog veel vrijwilligerswerk te doen. En daarbij zijn diakenen geen professionals. "Ik denk daarom ook dat de kerk meer een netwerk moet zijn en de diaken meer een netwerker. Je kunt ook niet alles zelf. Het gaat erom om hulpvragen uit te zetten bij andere kerkleden en de juiste instanties en die zo aan de hulpvrager te koppelen."
Dat directe materiële hulp soms maar bijzaak is, maar een goed netwerk 'life saving' kan, kan Bos direct met een ander voorbeeld bevestigen: "Zo kwam er via het wijkteam van de gemeente Amersfoort en Veilig Thuis de vraag of wij konden meehelpen bij de zorg voor een moeder met baby en jonge kinderen die voor hun veiligheid moesten onderduiken in een vakantiepark ergens buiten de stad. Toen hebben we de diaconie van de dorpskerk daar in de buurt ingeseind en die zijn vervolgens wekelijks eten en boodschappen gaan brengen, zodat de moeder veilig 'binnen' kon blijven. Dat zijn echt hele mooie oplossingen. En er is gelijk even tijd voor een praatje en wat persoonlijke aandacht."
En zo stromen de hulpvragen via de nieuwe website bij de kerk binnen. "De ene week meer dan de andere week. Maar het gebeurt zelden dat we een vraag niet opgelost krijgen." En of het nu direct, via de gemeente, de voedselbank of een andere instantie is: die hulpvragen nemen toe. "Ik weet niet precies waar dat aan ligt. Neemt armoede hier toe of ligt het aan het feit dat de kerk een stap naar voren heeft gedaan? In ieder geval pakt de kerk haar plek en dat is een ontwikkeling die ook vanuit de overheid wordt gestimuleerd."
Soms kan de gemeente niet anders dan eerst bij de kerk aankloppen. "Zo had zich een keer een buitenlands gezin op het stadhuis gemeld dat van origine Nederlands was, maar nog geen burgerservicenummer (BSN) had. En dan zit je in een gemeentelijke ‘bug’, want zonder BSN kan een overheid geen enkele betaling doen. Uiteindelijk konden enkele kerken hier dat gezin tijdelijk onder hun hoede nemen en van het nodige voorzien. Dat was een hele mooie samenwerking waar we elkaar gewoon weten te vinden."
"Zo kunnen we als de kerk echt helpen waar geen helper is."
Dat armoede meer op de voorgrond aanwezig is, komt volgens Bos ook door een andere kijk erop. "Waar we voorheen iemand met bijvoorbeeld een dure iPhone niet arm zouden noemen, is er nu meer erkenning voor het feit dat armoede er soms voor zorgt dat je moeilijk te begrijpen keuzes maakt. Iemand in armoede verliest het langetermijnperspectief en gaat meer ad hoc denken en doen. En dus ook onhandige keuzes maken. En dat besef is meer doorgedrongen."
Bos ziet daarbij ook dat het karakter van de armoede verandert. "Ik zie meer armoede onder werkende mensen. Soms terwijl beide partners werken. En die mensen weten niet altijd de weg te vinden in het sociaal domein. We hebben nu twee keer een situatie meegemaakt van gezinnen waarbij beide partners werkten, maar die toch een betaalachterstand hadden en waar we konden bijspringen. Die mensen waren zo druk bezig met overleven dat ze helemaal niet bekend waren met hulpverlening, sportfondsen, voorzieningen voor kinderen en kledingacties."
Die komen dan eerder bij de kerk terecht. "En daarom vind ik ook wel dat we als diaken en netwerker goed op de hoogte moeten zijn, en moeten willen zijn, van wat er mogelijk is bij de gemeente en de instanties. Zo kunnen we deze mensen op het juiste hulpspoor zetten." En dan blijft er ook altijd nog genoeg tijd over voor een kopje koffie en een praatje. Geen overbodige luxe volgens Bos. "Alleen al één op de tien 75-plussers in Amersfoort woont alleen, zonder kinderen in de buurt of huisgenoten. Daar liggen ook veel kansen om wat te betekenen. Zo kunnen we als de kerk echt helpen waar geen helper is."
Je huisdier wegdoen als je in armoede leeft? 'Onzin!'
Waarom we een verkeerd beeld hebben van armoede: 'Arme kinderen zijn zielig, maar arme ouders zijn dom'
Waarom is armoede nu ineens zo'n belangrijk onderwerp?
