Waarom is er nu oorlog tussen Iran, Israël en de VS? 6 vragen beantwoord
Leestijd: 7 minDoor Boudewijn Drechsler
Leestijd: 7 minDoor Boudewijn Drechsler
Sinds zaterdag voeren Amerika en Israël luchtaanvallen uit op Iran. In de afgelopen weken verzamelde president Trump al een vloot aan oorlogsschepen in de golf van Perzië. Door veel deskundigen wordt deze aanval een sprong in het duister genoemd. Toch komt dit offensief niet geheel uit de lucht vallen: het heeft een aanloop van tientallen jaren. Hieronder de meest gestelde vragen over dit conflict en het land Iran.
Afgelopen weekend escaleerde het conflict tussen Iran, de Verenigde Staten en Israël. Op 28 februari voerden de VS en Israël gezamenlijke luchtaanvallen uit op doelen in Iran. Daarbij kwam de Iraanse opperste leider Ali Khamenei om het leven. Iran reageerde met raket- en droneaanvallen op Israël en Amerikaanse doelen in de regio, waardoor de vrees voor een bredere oorlog sterk is toegenomen.
Maar wat is er precies aan de hand? En hoe is het zo uit de hand gelopen? Dat leggen we je uit.
Grote nieuwsorganisaties als NOS en NU spreken inmiddels van oorlog tussen Iran, Israël en de Verenigde Staten. Sinds zaterdag voeren de VS en Israël luchtaanvallen uit op Iran. Iran reageert met raketten en drones op Israëlische en Amerikaanse doelen in de regio.
De Amerikaanse president Donald Trump zei tegen CNN dat de aanvallen "nog niet eens hard" zijn en dat een "grote golf" nog moet komen. Wat die precies inhoudt, maakte hij niet duidelijk. In een interview met de New York Post sloot hij niet uit dat ook Amerikaanse grondtroepen worden ingezet. Volgens Trump verloopt de operatie "zeer krachtig" en ligt die zelfs "voor op schema".
De combinatie van grootschalige luchtaanvallen, vergeldingsacties en dreigende uitbreiding met grondtroepen maakt dat veel landen en media spreken van een oorlog die zich snel kan uitbreiden in het Midden-Oosten.
Veel Iraniërs reageren opgelucht of zelfs positief op de harde opstelling van Trump tegenover het Iraanse regime. Hoewel ze dat misschien nu even vergeten zijn, hebben zij het huidige onderdrukkende islamitische regime wel deels te danken aan Amerika. Dat zit zo:
Tot 1953 werd Iran geregeerd door de democratisch gekozen premier Mohammad Mossadegh. Toen hij de olie-industrie van Iran nationaliseerde, zagen de Britten dat als een bedreiging van hun oliebelangen. Engeland daagde daarop Mossadegh voor het Internationaal tribunaal in Den Haag, maar Mossadegh kreeg hier gelijk.
Ondertussen waren de VS bang dat Iran onder de invloed van het communisme en de Sovjetunie zou komen. Samen met het Verenigd Koninkrijk beraamden ze daarom een 'succesvolle' staatsgreep tegen premier Mohammad Mossadegh.
De sjah, of koning, Mohammad Reza Pahlavi kreeg daarna de volledige macht. Zijn regime werd sterk gesteund door de VS en onderdrukte iedere oppositie in het land. Hiermee werd de democratie om zeep geholpen en veel Iraniërs zagen dit als kwalijke buitenlandse inmenging. Dit voedde jarenlang een anti-Amerikaans sentiment.
Het autoritaire en westers georiënteerde regime van de sjah leidde tot onvrede en ook tot religieuze weerstand tegen de verwesterlijking. Het revolutionaire bedje voor de Islamitische ayatollah Khomeini werd zo gespreid. In de revolutie van 1979 werd de Islamitische Republiek Iran gesticht met ayatollah Khomeini als opperste leider. Deze werd opgevolgd door de nu recent gedode ayatollah Ali Khamenei.
Hoe zou Iran er nu uit hebben gezien als ‘het westen’ nooit had ingegrepen in 1953?
Mohammad Mossadegh
Tot 1979 hadden Israël en Iran een prima relatie. Iran was zelfs een van de eerste landen in de regio die Israël in 1948 erkende als land. De banden waren zelfs zo goed dat Israël wapens en technologie aan Iran leverde. Dat alles veranderde na de Iraanse Revolutie van 1979.
Ayatollah Khomeini en zijn sjiitische geestelijkheid tapten uit een ander vaatje; ze hingen een anti-Israëlische ideologie aan en verbraken alle diplomatieke banden. Iran noemde Israël sindsdien onrechtmatig en zag het als een bedreiging voor de regio. Dat was overigens geheel wederzijds.
Sindsdien steunt Iran groeperingen die Israël vijandelijk gezind zijn, zoals Hezbollah (in Libanon) en Hamas (in de Gazastrook). Op deze manier voeren ze een proxy-oorlog; dat is niet direct oorlogvoeren maar via 'tussenpersonen'. Inmiddels is dat dus wel een directe oorlog geworden.
Israël vreest dat Iran een kernwapen ontwikkelt en dat het, samen met de gewapende groepen die het steunt, meer macht krijgt in landen als Irak, Syrië en Libanon. Daardoor zou Israël zich ingesloten voelen door vijandige machten aan al zijn grenzen. Ze worden in hun angst bijgestaan door de VS.
Portret van ayatollah Ali Khamenei die afgelopen weekend is gedood bij aanvallen van de VS en Israël.
Binnen de moslimgemeenschap bestaan er twee grote stromingen: soennieten en sjiieten. Soennieten zijn veruit in de meerderheid: ongeveer 85 tot 90 procent soennieten en 10 tot 15 procent sjiieten. Iran is het grootste sjiietische land ter wereld. De meeste andere islamitische landen zijn soennitisch.
Het verschil tussen de twee stromingen gaat terug tot de begintijd van de islam. Het ontstond na de dood van de profeet Mohammed in 632 na Christus. De vraag rees toen wie de opvolger moest worden. De ene groep vond dat het een geschikt iemand moest zijn uit de Islamitische gemeenschap, en niet per se familie van Mohammed. Ze steunden Abu Bakr een vriend en overigens ook de schoonvader van Mohammed. De andere groep vond dat het een echte bloedverwant van de profeet moest zijn. Zij gingen voor Ali, de neef en tevens schoonzoon van Mohammed.
De volgelingen van Abu Bakr werden de soennieten en de volgers van neef Ali de sjiieten.
De hoge geestelijke leiders van de sjiieten worden ayatollahs genoemd. Zo is de leider van Iran een ayatollah. In Iran is deze ayatollah ook politiek de baas.
Als je als geestelijke ook nog afstamt van Mohammed of neef Ali dan ben je een sayyid en mag je een zwarte tulband dragen. Khamenei was zo'n sayyid.
De Iraanse vlag zoals hij ten tijde van het bewind van de sjah werd gevoerd. Deze staat nu symbool voor de vrijheidsstrijd.
Iran is een van de oudste beschavingen ter wereld en het gebied werd al door de Grieken Perzië genoemd. Maar Perzië is een naam die de Iraniërs niet zelf aan hun land geven. Zij noemen het liever Iran.
Hoewel men het Arabische schrift gebruikt, is hun taal niet semitisch. In Iran spreekt men Farsi. Dat is een Indo-Europese taal die meer verwant is aan talen als het Nederlands en het Engels. Iraniërs behoren grotendeels tot de Indo-Europese volkeren, hoewel het land ook veel andere etnische minderheden telt.
In Nederland wonen zo’n 60.000 mensen van Iraanse afkomst. Het gaat vaak om mensen die na de revolutie van 1979 naar Nederland zijn gevlucht, en hun kinderen. Een deel van deze Iraniërs hebben zich bekeerd tot het christendom. Hoeveel van hen christen zijn, is niet bekend. Er zijn schattingen gedaan van 75% christenen tot 60% die beweert in ieder geval geen moslim te zijn.
Het woord 'sjah' komt uit het Oud-Perzisch en betekent koning of heerser. De titel werd tot de revolutie van 1979 gebruikt door Mohammad Reza Pahlavi, de laatste sjah van Iran. Toen hij verdreven was, werd de monarchie afgeschaft.
Leuk weetje: ons woord 'schaak' van het schaakspel is afgeleid van het Oud-Perzische woord 'sjah'. Hoewel het schaakspel waarschijnlijk in India ontstond, werd het verder ontwikkeld in het Perzische rijk. Via de Arabische wereld kwam het in Spanje en Sicilië terecht en vandaaruit in de rest van Europa. De term ‘schaakmat’ of het Engelse ‘check mate’ komt ook uit het oud-Perzisch en betekent letterlijk ‘de koning is verslagen’ of 'de koning is dood’.
Iran, Oekraïne: wat kan je zelf doen bij slecht nieuws? 'Kijk wat meer naar elkaar om'
'Ik maak me heel grote zorgen', Atieh krijgt geen contact met haar ouders en broers in Iran
Gaat Trump ingrijpen in Iran? 'Laat hem het maar eens oplossen'
Heeft protest Iran zin? 'De Iraanse samenleving is volkomen anders dan twee weken geleden'
