Wat doe je als je al jarenlang niet slaapt? 'Je weet niet meer wat werkelijkheid is en wat niet'
Leestijd: 7 minDoor Lydia Kruin-Fris
Leestijd: 7 minDoor Lydia Kruin-Fris
"Ik ga gesloopt in bed liggen. En dan word ik me te bewust van het feit dat ik bijna in slaap val. Dan gaat mijn hartslag omhoog en ben ik weer klaarwakker."
"Je raakt behoorlijk gefrustreerd. De volgende dag wil je gewoon fit zijn, dan wil je dingen kunnen doen."
"Gedragsmatige behandeling van slapeloosheid wordt niet in de basiszorg vergoed. Dus eigenlijk staan patiënten nu in de kou."
"De verkoop van slaappillen online is soms illegaal en gevaarlijk. Er zijn meer dan vijftig overlijdens geweest met een link met middelen van dit soort websites."
1 op de 4 Nederlanders ervaart slaapproblemen. Steeds meer mensen zoeken hun heil in websites die slaapmiddelen aanbieden zonder doktersrecept. Is dat een goed idee? Wat moeten we doen als we niet meer kunnen slapen? "De impact van slapeloosheid is persoonlijk en maatschappelijk gezien enorm."
Slecht in slaap kunnen vallen, de hele nacht wakker liggen en dan de volgende dag totaal vermoeid op school of je werk moeten verschijnen. 1 op de 4 Nederlanders van twaalf jaar en ouder heeft problemen met slapen. Het gaat daarbij om moeite met in slaap vallen, doorslapen of vroeg wakker worden. Slecht slapen kan bijvoorbeeld komen door stress, pijn, schermgebruik, koffie of alcoholgebruik. En het probleem neemt toe: tussen 2017 en 2024 is het percentage mensen dat problemen met slapen ervaart significant toegenomen. Het gaat dan om mensen die, toen ze aan het onderzoek deelnamen, in de afgelopen twee weken 'nogal' of 'heel veel' problemen hebben gehad met slapen.
Nog wat meer cijfers. Vrouwen hebben meer problemen met slapen dan mannen (31 procent tegenover 21 procent). Slaapproblemen komen het minst voor bij jongeren van twaalf tot en met zeventien jaar en het meest bij volwassenen van 50 tot en met 64 jaar. De meest voorkomende klacht is slapeloosheid, ook wel insomnia genoemd.
Als een slaapprobleem een medische diagnose krijgt, spreken we van een slaapstoornis. Het gaat dan dus niet om een paar nachten slecht slapen, maar om klachten die passen bij een herkenbare aandoening. De richtlijnen die Nederlandse huisartsen aanhouden spreken over slapeloosheid, slaapapneu, rusteloze benen, vertraagde slaapfase of narcolepsie als slaapstoornissen. Bij slapeloosheid is er sprake van een slaapstoornis als je drie keer of vaker per week slecht slaapt en je daar overdag last van hebt, doordat je bijvoorbeeld moeheid of minder concentratie ervaart. De klachten komen dan niet door bijvoorbeeld lawaai of een andere aandoening.
Het eerste aanspreekpunt voor hulp bij slaapproblemen is in Nederland de huisarts. Bij kortdurende slapeloosheid wordt vaak voorlichting en advies gegeven, bij aanhoudende slapeloosheid kan gedragsmatige behandeling passend zijn. Feit is ook dat slaapgeneeskunde nog in de kinderschoenen staat en er meer onderzoek nodig is naar slaapgedrag en slaapbehandeling. Zorgverleners benadrukken dat medicatie in de meeste gevallen hooguit als korte noodoplossing moet worden gebruikt, niet als permanente omgang met slaapproblemen.
Doortje van den Elzen heeft ongeveer twee jaar lang wisselend last van slapeloosheid.
Doortje van den Elzen
Heeft last van slapeloosheid"Als ik niet kan slapen, stopt mijn hoofd gewoon niet. Ik heb ADD, dus de onrust in mijn hoofd heeft daarmee te maken. Daarvoor ben ik ook aan medicatie begonnen. Voor overdag vind ik dat heel fijn, want ik merk dat ik een betere focus heb. Maar ik slaap er denk ik wel slechter door. Omdat het 's avonds is uitgewerkt, komt dan al het chaotische in één klap terug. Ik denk dat ik daardoor niet kan slapen."
Het slechte slapen zorgt er bij Doortje voor dat ze zich sneller gestresst of paniekerig voelt. En lichamelijk heeft het ook zijn weerslag.
Doortje van den Elzen
Heeft last van slapeloosheid"Je lichaam wordt ook niet meer fit voor mijn gevoel. Dan krijg ik een knoop in mijn maag of word ik een beetje duizelig als ik weer op moet staan. Ik voel me dan niet goed."
Bij de drogist kocht ze weleens kruidenpilletjes die de slaap zouden bevorderen. Of ze echt helpen, weet Doortje niet. Ook heeft ze melatonine in huis gehaald, maar daar heeft ze nog nooit iets van ingenomen.
Doortje van den Elzen
Heeft last van slapeloosheid"Ik ga gesloopt in bed liggen. En dat bed ligt fantastisch. Ik voel mezelf gewoon steeds dieper wegzakken. En dan word ik me toch te bewust van het feit dat ik bijna in slaap val. Daar word ik dan enthousiast van. Wat denk je? Door dat enthousiasme ben ik weer heel alert, dan gaat mijn hartslag omhoog en ben ik klaarwakker."
Kees Visser kreeg ruim twaalf jaar geleden te maken met slaapproblemen als gevolg van een zenuwaandoening in zijn benen en de medicijnen die hij hiervoor gebruikte. Voorheen had hij een eigen ICT- en marketingbedrijf en leidde hij een druk bestaan. Nu slaapt hij gemiddeld nog maar twee tot drie uur per nacht.
Kees Visser
Slaapt al twaalf jaar nauwelijks"Je raakt behoorlijk gefrustreerd. De volgende dag wil je gewoon fit zijn, dan wil je dingen kunnen doen. Op het moment dat het niet gaat en je dat aan ziet komen, dan ga je je daar nog drukker over maken. Dan denk je: hoe ga ik dit straks weer oplossen? Je bent er veel mee bezig in je hoofd."
Door jarenlang niet te slapen is zo'n beetje alles in het leven van Kees tot stilstand gekomen. Behalve menig slaapkliniek heeft Kees ook bijna ieder slaapmiddel geprobeerd in de afgelopen twaalf jaar. Maar niets hielp. Veel medicatie slikken maakte hem overdag juist suf, waardoor hij zich een zombie voelde. Maar het gebrek aan slaap zorgt er dan weer voor dat hij zich psychotisch begint te voelen.
Kees Visser
Slaapt al twaalf jaar nauwelijks"Je weet op een gegeven moment niet meer wat werkelijkheid is en wat niet. En als je daar dan ook nog opiaten en andere troep bij slikt, dan versterkt dat enorm. Dat je op een gegeven moment niet meer weet dat je leeft. Dus waarom zou ik mezelf dat aandoen?"
Inmiddels heeft Kees zijn eigen routines die hem helpen de nacht door te komen. Zo heeft hij in de ene slaapkamer een hard matras op de grond, en in de andere kamer een gewoon bed. Die afwisseling kan soms prettig zijn. Maar een goede nacht heeft hij nooit.
Kees Visser
Slaapt al twaalf jaar nauwelijks"Je wilt heel graag in bed liggen, want je bent gewoon moe en hebt het idee dat je wilt slapen. Maar dan lig je in bed en val je niet in slaap. En dat duurt dan een nacht lang. Dan lig je te woelen en ga je er weer in en uit. Op zo'n moment vind je je bed niet meer leuk."
Van zijn vroegere succes is door zijn zenuwaandoening naar eigen zeggen niets meer over.
Kees Visser
Slaapt al twaalf jaar nauwelijks"Uiteindelijk krijg je het niet meer voor elkaar. Je verliest je concentratie, krijgt daardoor een kort lontje. Daarnaast kost het zo ontzettend veel energie om iedere keer weer op kantoor te verschijnen en je best te doen. Dus maakte ik fouten. Op een gegeven moment heb ik de knoop doorgehakt en ben ik gestopt. Het moment dat je ziek wordt, zijn er in het begin wel mensen die af en toe eens bellen en aanbieden iets voor je te doen. Maar op een gegeven moment houdt dat op en kom je in een isolement terecht."
Kees leeft liever in het verleden dan in het heden. De mogelijkheden die hij vroeger had, heeft hij nu niet meer. Hij blijft hopen dat er in de toekomst oplossingen komen voor zijn slapeloosheid. Dat er meer wetenschappelijk onderzoek wordt gedaan naar slapeloosheid is in ieder geval een positieve ontwikkeling.
Huisarts Bart van Pinxteren schreef jarenlang snel een slaappilletje voor als hij patiënten kreeg met slaapproblemen. Maar dat veranderde toen hij zich er meer in ging verdiepen. Slaapproblemen hebben volgens hem een grote impact op iemands persoonlijke leven en op de maatschappij als geheel.
Bart van Pinxteren
Huisarts"Mensen die slecht slapen, kunnen chronische aandoeningen ontwikkelen. Obesitas bijvoorbeeld. En daardoor ook hart- en vaatziekten. Ze kunnen allerlei psychische klachten krijgen en kunnen angststoornissen of een depressie ontwikkelen. En ze kunnen chronische vermoeidheid ontwikkelen. Dat zijn individuele gevolgen. Maar het heeft ook impact op de arbeidsproductiviteit bijvoorbeeld. Mensen melden zich vaker ziek. En wat ook nog wel eens vergeten wordt, is de verkeersveiligheid. Een deel van de verkeersongevallen wordt veroorzaakt door mensen die slaperig zijn. Dus het heeft, als je dat zou doorrekenen, een enorme impact op de hele maatschappij."
Slaapmedicatie is volgens Bart niet de oplossing. Hij biedt met een groep huisartsen cognitieve gedragstherapie aan, wat in het geval van slapeloosheid inhoudt dat hij de bedtijd eerst verkort, en als mensen makkelijker in slaap vallen, breidt hij de slaapduur uit. Deze methode zou voor zestig tot tachtig procent van de mensen met slapeloosheid werken. Toch is het niet gebruikelijk dat huisartsen deze aanpak voorleggen aan patiënten.
Bart van Pinxteren
Huisarts"Dat komt omdat gedragsmatige behandeling van slapeloosheid niet in de basiszorg wordt vergoed. Er zijn slaapoefentherapeuten die het aanbieden in het aanvullende pakket. Dus eigenlijk staan patiënten nu in de kou. Wij denken dat het dan maar het beste is om te proberen dat in de huisartspraktijk te organiseren."
Verslavingsarts Jelmer Weijs benadrukt dat slaappillen niet de oplossing voor slapeloosheid zijn. Tussen het aanbod duiken namelijk ook zogenoemde 'designer drugs' op, verkocht als slaappillen. Verkopers zeggen dus dat deze pillen bedoeld zijn voor in het laboratorium voor onderzoek, maar iedereen kan ze gewoon thuis laten bezorgen.
Jelmer Weijs
Verslavingsarts"Die verkoop is dan ook illegaal en gevaarlijk. Er zijn meer dan vijftig overlijdens geweest waarbij artsen denken dat het direct een link heeft met de middelen die besteld zijn van dit soort websites."
De pillen werken bovendien verslavend en heb je er steeds meer van nodig.
Jelmer Weijs
Verslavingsarts"Het lichaam kan overdag versuft zijn en moet van de pillen ontwennen. Als het lichaam meer gewenning krijgt, kan het behoefte hebben aan een bepaalde mate van demping. Een dag die pillen niet nemen, kan leiden tot sombere gevoelens en verwarring. De hoeveelheid pillen die het tot gevolg heeft, kan weer leiden tot een plotselinge stoornis in de hersenfunctie of een epileptische aanval waar mensen aan kunnen overlijden."
Het komt ook voor dat slaapmiddelen verontreinigd zijn met middelen die heel gevaarlijk zijn. Jelmer hoopt dat mensen in plaats van slaapmiddelen naar de huisarts gaan voor een verwijzing voor slaaptherapie of slaaponderzoek, door mensen die gespecialiseerd zijn in slaapstoornissen.
Jelmer Weijs
Verslavingsarts"Want de oplossing ligt niet in een pilletje. Die ligt vaak heel ergens anders. Dan moet je eerst goed de oorzaak achterhalen en dan kun je gerichte therapie krijgen die veel beter werkt dan zo'n pilletje en niet levensgevaarlijk is."
In Dit is de kwestie (EO) gaat Joram Kaat verder over dit onderwerp in gesprek. Bekijk de volledige uitzending woensdag 8 april op NPO2.
Wil jij de aflevering liever streamen? Klik hier om de aflevering te bekijken via NPO Start.
Als je je kapot verveelt op je werk: 'Ik kon niet meer slapen van de stress'
