Zorgt Defensie wel goed voor haar getraumatiseerde veteranen? 'De klap komt in Nederland'
Leestijd: 9 minDoor Lydia Kruin-Fris
Leestijd: 9 minDoor Lydia Kruin-Fris
"Het probleem met oudere veteranen, zoals ik, is dat je vaak een hele geschiedenis aan problemen hebt, maar pas op latere leeftijd de diagnose PTSS krijgt."
"Defensie moet mensen snel door zo'n proces heen helpen, dan kunnen ze weer met hun leven aan de slag. Want zo ingewikkeld is het niet."
"Rob wil wel graag hulp, maar krijgt het niet van Defensie."
Duizenden veteranen zitten gebroken thuis met PTSS na een militaire missie in het buitenland. Ze gaan op zoek naar erkenning en zorg, maar in dat proces laat Defensie geregeld steken vallen. Zorgt Defensie wel goed genoeg voor haar getraumatiseerde veteranen? "Er is geen greintje medeleven."
Defensie heeft een vergaande zorgplicht voor militairen. Dat betekent dat het ministerie verantwoordelijk is voor hun veiligheid, gezondheid en nazorg, zowel tijdens als na de dienst. Omdat militairen vaak onder gevaarlijke omstandigheden werken, is die verantwoordelijkheid extra groot. Als Defensie onvoldoende doet om schade te voorkomen, kan het aansprakelijk worden gesteld.
Zieke veteranen in Nederland staan er op papier niet slecht voor. Defensie heeft regelingen, loketten en een zorgplicht om veteranen te ondersteunen en te compenseren. Maar achter die belofte gaat het nog te vaak mis, met ingrijpende gevolgen. Er zijn honderden schadetrajecten in behandeling en nog altijd melden zich wekelijks nieuwe veteranen. Ombudsman Reinier van Zutphen luidde al twee keer de noodklok over de omgang van Defensie met veteranen en schreef daar twee rapporten over.
Er is geen openbaar nationaal register dat ieder jaar publiceert hoeveel veteranen een PTSS-diagnose hebben gekregen. Op dit moment wordt er gewerkt aan een onderzoek over PTSS bij veteranen, met beoogde afronding in 2026. Een onderzoek met schattingen en cijfers over zorggebruik en contactmomenten meldt wél dat ongeveer vijf procent van de Nederlandse veteranen PTSS ontwikkelt en ongeveer vijftien één of meer PTSS-symptomen heeft.
Defensie laat in een schriftelijke reactie aan de redactie weten hoe het beleid van de nazorg van veteranen eruitziet. Binnen Defensie wordt medische zorg georganiseerd door de divisie DGO: Defensie Gezondheidszorg Organisatie. Defensie beschrijft dat postactieve veteranen met psychische klachten eerst hulp kunnen vinden via de huisarts of het Veteranenloket.
Hoe ziet nazorg eruit? Na een uitzending organiseert de commandant in samenwerking met Bedrijfsmaatschappelijk werk (BMW) - die hulp biedt aan alle medewerkers van Defensie, maar ook aan het thuisfront - een screening van de veteraan. Na de missie krijgt de militair daarbij informatie over het hulpaanbod, en drie maanden na terugkeer ontvangt de veteraan een nazorgvragenlijst. Veteranen met PTSS hebben in elk geval recht op toegang tot zorg, hulp via het Veteranenloket en een zorgcoördinator. Behandeling kan bestaan uit ambulante therapie, maar ook uit opname met behandelvormen zoals EMDR, traumabehandeling, cognitieve gedragstherapie, systeemtherapie en soms medicatie.
Toch is PTSS niet altijd gemakkelijk te herkennen. Omdat symptomen kunnen overlappen met andere klachten is het op tijd herkennen en goed diagnosticeren lastig. Ook lopen wachttijden voor gespecialiseerde zorg binnen Landelijk Zorgsysteem voor Veteranen (LZV) op door personeelstekorten en meer vraag naar zorg binnen de GGZ.
Omdat militaire waarden als kameraadschap en mentale weerbaarheid belangrijk zijn, kan de drempel voor militairen hoog zijn om hun psychische klachten te melden. Het thema 'stigmatisering' is dan ook onderwerp van onderzoek en interventies. Ook de omgang met militairen en veteranen in onze samenleving duidt niet altijd op erkenning en waardering, terwijl het voor hen belangrijk is om steun en begrip te ervaren voor het herstel en de bereidheid hulp te zoeken.
Naast het proces van zorg en behandeling, bestaan er ook sporen van voorzieningen/uitkeringen én van schadevergoeding. Deze worden vaak door elkaar gehaald, maar juridisch en praktisch zijn het verschillende stappen.
Als een veteraan blijvende beperkingen heeft overgehouden aan dienst of uitzending, kan hij in aanmerking komen voor het Militair Invaliditeitspensioen (MIP). Daarvoor moet de veteraan een beoordeling ondergaan door een verzekeringsarts. De diagnose PTSS is niet voldoende voor het krijgen van het MIP; daarvoor moet ook worden beoordeeld of het trauma tijdens de diensttijd is opgelopen.
Naast zorg en MIP bestaat er nog een Regeling Volledige Schadevergoeding (RVS). Dat is het spoor van schadeclaims. Als de veteraan na re-integratie restschade houdt, komt de veteraan in aanmerking voor de RVS. De behandeling moet dan zijn afgerond, zodat duidelijk is wat de blijvende klachten en beperkingen zijn. De RVS-procedure wordt vaak als stressvol, ondoorzichtig en belastend ervaren, en duurt bovendien lang.
Defensie geeft aan schadeprocedures te willen verbeteren. Zo wordt er gewerkt aan uitbreiding van letselschadeclaims met negen functies, een routekaart en een nieuw digitaal volgsysteem en een bredere herziening van het proces die moet leiden tot eerdere financiële rust.
De weergave van deze video vereist jouw toestemming voor social media cookies.
Bij Marc Leemans thuis kan het hard knallen. In zijn huis heeft hij roosjes hangen waar hij met een geweer op schiet. Veertig jaar geleden keerde Marc terug uit Libanon, maar de herinneringen hebben zich in hem vastgezet. Zo maakte hij mee dat een Israëlische patrouille vlak voor zijn neus werd opgeblazen en heeft hij meerdere keren onder vuur gelegen. Nu is bekend dat Marc PTSS heeft, maar in de jaren 90 was er nauwelijks taal en begrip voor.
Marc Leemans
Veteraan met PTSS"In het begin was je heel angstig, maar dat gaat over op een gegeven moment. Het wordt normaal. Het was gewoon een oorlog en wij zaten ertussenin. Het wordt past angstig op het moment dat je terugkomt in Nederland en je uit die oorlogssituatie moet stappen. En op een of andere manier kun je die omschakeling niet maken. Voor mijn gevoel was ik niet veranderd, maar voor ieder ander was ik dat wel. Ik kan niet tegen stress en moet een heel teruggetrokken leven leiden in mijn eigen rust."
Van de stress krijgt Marc nachtmerries en kan hij niet meer slapen. Zes weken niet slapen maakt hem schizofreen en geeft hem het gevoel dat er overal vijanden zijn. Maar de gevolgen die Marc draagt van zijn PTSS zijn niet alleen mentaal. Hij lijdt ook financiële schade, die Defensie hem moet compenseren. De weg naar die vergoeding toe is echter lang en stroperig.
Marc Leemans
Veteraan met PTSS"Het probleem met oudere veteranen, zoals ik, is dat je vaak een hele geschiedenis aan problemen hebt, maar pas op latere leeftijd de diagnose PTSS krijgt. Defensie zegt dan: het is misschien allemaal wel zo, maar als je niet zwart op wit kan aantonen dat je al die tijd PTSS had, willen we het niet vergoeden en voelen we ons daar ook niet aansprakelijk voor."
Het meningsverschil tussen Marc en Defensie wanneer de PTSS begon, loopt zo hoog op dat Marc naar de rechter stapt om af te dwingen dat een onafhankelijk expert hier duidelijkheid over mag geven. De rechter stelt Marc in het gelijk: zijn PTSS is al eerder begonnen dan Defensie wil toegeven. De ogen zijn nu weer op Defensie gericht, maar die blijft zwijgen, al bijna een jaar. En als er dan een brief komt, staat daarin dat Defensie ondanks de heldere rapportage er niet geheel in meegaat.
Marc Leemans
Veteraan met PTSS"Er zit geen greintje medeleven of wat dan ook in. Geen excuus, helemaal niets. Dat is gewoon heel vervelend. Het blijft vechten tegen de bierkaai, vechten tegen de grote macht. Ik vind dat echt wel een dingetje. Je wilt toch een soort erkenning voelen, en dat voel ik absoluut niet. Het is nu alleen maar vechten, vechten, vechten. Dat is heel frustrerend."
Lees het hele interview met Marc hier:
Marc liep afschuwelijke trauma's op in Libanon: 'Defensie ziet schade niet in'
Er is iemand die de afgelopen jaren al meerdere keren hard aan de bel trok over de omgang van Defensie met veteranen: de veteranenombudsman, Reinier van Zutphen. En die is niet blij, omdat de schadetrajecten te lang duren en te onduidelijk en onzeker zijn. Defensie heeft te weinig aandacht voor de veteranen en hun gezinnen.
Reinier van Zutphen
Ombudsman"Defensie moet met de veteranen aan tafel zitten en eerlijk vertellen wat wel en wat niet kan. Verwachtingen moeten kloppen met de realiteit en de termijn moet echt ingekort worden. Het helpt om mensen snel door zo'n proces heen te helpen, dan kunnen ze weer met hun leven aan de slag. Want zo ingewikkeld is het niet."
Ook diverse advocaten stellen dat Defensie te vaak een harde juridische lijn kiest tegenover veteranen met psychische klachten.
De zoon van Hennie en Henri Luchtmeijer, Rob, nam de ervaringen tijdens zijn missie in Afghanistan mee naar Nederland. Hij was niet meer de jongen die hij voor de missie was. Heftige ervaringen staan in zijn geheugen gebrand.
Henri Luchtmeijer
Vader van veteraan Rob"Op een gegeven moment stond Rob in een ziekenhuis te werken toen er paniek was. Er werden veel gewonden binnengebracht, waaronder kinderen. Er werd aan de militairen gevraagd of ze even konden helpen. En toen werd Rob een kind in de armen gedrukt. 'Een half kind' staat er in het dossier. Je kan wel nagaan wat er gebeurd moet zijn. En daar heeft Rob ontzettend veel last van gehad."
Rob blijft voor zijn gevoel eenzaam en kapot over als hij weer in Nederland is. Hij maakt in 2023 een einde aan zijn leven. Voor zijn zus Anoek en zijn ouders voelt het als de dag van gisteren.
De vraag blijft knagen: was Rob er nog geweest als hij eerder de diagnose PTSS had gehad en hij de juiste medicatie had gekregen? De familie bezoekt een veteranenjurist, Ferre van de Nadort, om te bespreken wat er is misgegaan. Ferre legt uit hoe hij het ziet.
Ferre van de Nadort
Veteranenjurist"Rob wil wel graag hulp, maar krijgt het niet van Defensie. Zodra hij buiten Defensie hulp gaat zoeken, is het eigenlijk meteen klaar. Er was geen twijfel over mogelijk, dat er sprake was van PTSS."
Als Rob weer bij Defensie aanklopt, blijft Defensie twijfelen of zijn diagnose wel echt door zijn uitzending naar Afghanistan komt. Daarom willen ze Rob nogmaals laten meewerken aan een onderzoek.
Ferre van de Nadort
Veteranenjurist"Wat je in dat onderzoek goed leest, is dat Rob geestelijk veel pijn had tijdens het onderzoek. Dat hij in de prullenbak kotste omdat hij het niet trok. En allemaal herbelevingen had. Hij moest dat onderzoek doen, terwijl de diagnose al gesteld was."
De familie Luchtmeijer wil graag met Defensie in gesprek over de behandeling van Defensie tegenover Rob. Hopelijk geeft dat uiteindelijk iets dat kan helpen in de rouw om hun zoon en broer.
Lees het hele interview met Hennie en Henri over hun zoon Rob hier:
Henri en Hennie verloren hun zoon aan zelfdoding: 'Defensie liet hem in de steek'
In Dit is de kwestie (EO) gaat Hans van der Steeg verder over dit onderwerp in gesprek. Bekijk de volledige uitzending hier.
Wil jij de aflevering liever streamen? Klik hier om de aflevering te bekijken via NPO Start.
Veteraan Joep met PTSS voelt zich bedonderd door Defensie: 'Er is met mijn leven gespeeld'
Marc liep afschuwelijke trauma's op in Libanon: 'Defensie ziet schade niet in'
Henri en Hennie verloren hun zoon aan zelfdoding: 'Defensie liet hem in de steek'
Ernstig zieke Christien heeft zorg nodig, maar buren verhinderen mantelzorgwoning voor haar zoon: 'Voelt machteloos'
Politieagent Pamela kreeg PTSS door heftige incidenten: 'Ik dacht: ben ik dan niet die grote, sterke agent?'
